Türev Piyasası Nedir? Türev Piyasasındaki Araçlar Nelerdir?
Türev nedir? Türevin piyasası nelerdir? Türev borsa dünyasında sıklıkla tercih edilen bir sistemdir. Finans dünyasında türev ile kazanç sağlamak daha kolay oluyor.
Türev finansı olarak pek çok kişi borsada yatırım yapmaktadır. Öncelikli olarak türev; vadeli olan işlem çeşitlerine özel olarak gerçekleşen yatırım araçlarıdır. Genel olarak günümüzde gençler tarafından tercih ediliyor.
Günümüzde bankacılık işlemleri ile finans dünyası daha kolay bir şekilde yürütülüyor. Özelliklede son yıllarda dijital bankacılık sistemleri ile finans dünyasında türevler daha hızlı olarak yönetilir. Finans dünyası için türev sisteminde çeşitlilikler yer alıyor. Finansal durumlara göre türev sisteminde yer alan seçenekleri seçilir. Borsa dünyasında türevler; sıklıkla hareketlilik yaşanmasına neden olur.
Türev Nedir?
Türev, finansal piyasalarda bir varlığın gelecekteki fiyatına bağlı olarak oluşturulan ve bu varlığa dayanan sözleşmelere verilen isimdir. Türev araçlar, doğrudan bir menkul kıymeti temsil etmez; onun fiyat hareketine bağlı olarak değer kazanır veya kaybeder. Türev ürünlerin temel özellikleri:
- Dayanak varlık üzerine kuruludur (örneğin: altın, dolar, endeks)
- Belirli bir vade ve koşullar içerir
- Risk yönetimi veya spekülasyon amaçlı kullanılır
- Genellikle kaldıraç içerir
Türev Ürünlerinin Özellikleri Nelerdir?
Türev sisteminde standart bir işleyiş yoktur. Çünkü türev sisteminden kullanıcılarının beklentisi farklıdır. Borsa kullanıcıların hepsinin ortak özellikleri arasında yatırımların kazanç sağlamak yer alıyor. Fakat her kullanıcı için bu kazanç sistemi farklıdır. Kullanıcıların genel borsa durumları farklı olduklarından kaynaklı olarak; kazanç sistemleri farklıdır. Genellikle de türev ürünlerinin özellikleri olarak şunlar sıralanır;
- Düşük bütçe ile yüksek kazançların elde edilmesini sağlamak
- Gerektiğinde sigortalama sistemi ile zarar edilmesini önleme
- Bazı durumlarda üretim maliyetinin korunmasını sağlar.
- Menkul kıymetlerin genel işleyiş sistemini oluşturmak
- Sözleşme çeşitlerine göre uygulanmasından kaynaklı olarak borsa dünyasında düzeni sağlar.
Türev Araçların Türleri Nelerdir?
Türev ürünler, farklı yatırım stratejilerine hizmet eden çok sayıda türe ayrılır. İşlem şekli, vade yapısı ve dayanak varlık türüne göre sınıflandırılırlar. Başlıca türev ürün türleri:
| Türev Ürün | Tanımı | Kullanım Amacı |
|---|---|---|
| Vadeli İşlem Sözleşmeleri (Futures) | Belirli bir tarihte, sabit bir fiyattan alım/satım yapmayı taahhüt eder | Riskten korunma ve spekülasyon |
| Opsiyon Sözleşmeleri | Belirli bir varlığı, belirli bir tarihte alma veya satma hakkı verir | Prim karşılığında esneklik sağlar |
| Swap Sözleşmeleri | Faiz oranı, döviz kuru gibi değişkenlerin takası yapılır | Uzun vadeli riskten korunma |
| Forward Sözleşmeleri | Taraflar arasında özelleştirilmiş vadeli anlaşmalar | Tezgâh üstü piyasalarda kullanılır |
Forward
Gelecek zamanlardaki kurlar borsa dünyasında değerlidir. Bu yüzden de gelecek zamanda yer alan kurların sabitlenmesi işlemi türev ürünü forward ile sağlanıyor. Alıcı satıcı kur düzenine dair anlaşma ya da sözleşme yaparlar. Fakat bu sürecin içerisinde fiyat durumu dahil edilmez. Alıcılar için kredi çeşitlerinin belirlenmesi için bu sisteme başvuruluyor.
Forward sistemi ile birlikte geleceğe dair karşılıklı olarak teminat sağlanıyor. Her iki tarafta yüksek risk altında kalmıyor. Bu yüzden de günümüzde sıklıkla tercih edilen bir türev sistemidir.
Opsiyon
Borsa dünyasında türev piyasasında sabit olan fiyat üzerinden işlemlerin gerçekleştiği sistemin adıdır. Genel olarak günümüzde borsada net olarak ilerlemek isteyen kişiler tarafından tercih edilir. Opsiyon işlemleri ile döviz işlemleri sürekli olarak bağlantı içerisindelerdir.
Yapılandırılmış Ürünler
Finans dünyasında borsada tek bir işleme göre hareket edilmez. Yapılandırılmış ürünler; türev ürünlerinin karma olarak aynı anda gerçekleştiği ürünlerdir. Türevdeki belli başlı ürünler aynı anda kullanıma uygundur. Böylece elde edilecek kazançlar daha garantiye alınmış oluyor. Farklı seçenekler üzerinden borsada kazanç sağlamak daha kolaydır.
Swap
Ekonomi dünyasında takas usulü halen daha devam ediyor. Borsada takas usulü olarak da türev ürünleri arasında Swap kullanılıyor. Nakit olan paranın değeri düşmeye başladığında sistemde menkul kıymet çeşitleri ile takas edilir. Böylece menkul kıymetler tercih edildiği için değerlenir. Nakit parada ise değer kaybının yaşanması önlenir.
Futures
Borsada belirli fiyatlarda üzerinden satış işlemlerinin gerçekleşmesinin finansal adı; futures oluyor. Böylece fiyat ayarlama ya da düzenleme işlemleri sözleşme gereği uygulanamıyor. Özelliklede genel olarak sürekli ticaret ile uğraşanların tercihleri; futures oluyor.
Türev Ürünlerin Kullanım Alanları
Türev araçlar sadece profesyonel yatırımcıların değil, aynı zamanda kurumsal firmaların da riskten korunmak amacıyla sıkça kullandığı finansal araçlardır. Başlıca kullanım amaçları:
- Riskten korunma (hedging): Döviz, faiz, emtia gibi dalgalanmalara karşı sabit koruma sağlar.
- Spekülasyon: Piyasa yönüne dair beklentilere göre kaldıraçla yüksek kazanç hedeflenir.
- Arbitraj: Farklı piyasalardaki fiyat farklarından kâr elde edilir.
- Portföy çeşitlendirme: Yatırımcının varlık yapısını dengelemesine yardımcı olur.
Türev Piyasası Nedir?
Türev piyasası, türev ürünlerin alınıp satıldığı organize veya tezgâh üstü (OTC) piyasalardır. Bu piyasalar, türev sözleşmelerin işlem görmesini ve takasını sağlar. Türev piyasalarının temel özellikleri:
- Organize (Borsa) Piyasaları: Standardize edilmiş kontratlar ve takas güvencesi
- Tezgâh Üstü Piyasalar (OTC): Taraflar arasında doğrudan ve esnek sözleşmeler
- Likidite yüksektir: Özellikle borsada işlem gören ürünlerde
- Kaldıraçlı işlemler yaygındır: Yatırımın çok üzerinde pozisyon alınabilir
Türev Piyasaları Neledir?
Türkiye’deki türev piyasaları, Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) çatısı altında faaliyet göstermektedir.
Borsa İstanbul VİOP Hakkında:
- 2013 yılında kuruldu
- Vadeli işlem ve opsiyon ürünleri sunar
- Hem bireysel hem de kurumsal yatırımcılara açıktır
- Takasbank güvencesi altındadır
VİOP’ta İşlem Gören Örnek Kontratlar:
| Sözleşme Türü | Dayanak Varlık | Vade |
|---|---|---|
| Dolar/TL Vadeli | USDTRY kuru | 1 ay – 1 yıl |
| Altın Vadeli | Gram altın (GAU/TRY) | 1 ay – 6 ay |
| BIST 30 Endeks | BIST 30 spot endeksi | 1 ay – 3 ay |
Türev Ürünlerle Yatırım Yaparken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Türev piyasaları kazançlı olduğu kadar profesyonel yönetim gerektirir. İşlem yapmadan önce riskleri anlamak kritik önemdedir. Dikkat edilmesi gereken noktalar:
- Kaldıraç oranını iyi analiz edin
- Vade tarihlerini kaçırmayın
- Piyasa takibi şarttır
- Psikolojik sınırlarınızı bilin
- Portföyünüzü çeşitlendirin
Türev Ürünlerde Kaldıraç Sistemi Nasıl Çalışır?
Türev piyasalarında yatırımcılar, yatırdıkları teminatın çok daha üzerinde işlem hacmine sahip olabilir. Bu durum “kaldıraç etkisi” olarak tanımlanır.
Örnek: Bir yatırımcı 10.000 TL ile 1:10 kaldıraçlı işlem açarsa, 100.000 TL’lik pozisyon alabilir. Ancak bu pozisyon %1 değer kaybederse, yatırımcının 1.000 TL’si silinebilir.
ürev Piyasalar Geleceğin Yatırım Alanı mı?
Türev ürünler, finans dünyasının en gelişmiş yatırım enstrümanları arasında yer alır. Riskten korunma, spekülasyon ve arbitraj gibi çeşitli stratejilere uygun yapılarıyla yatırımcılara geniş bir hareket alanı sunar. Ancak türev ürünlerle işlem yaparken mutlaka bilinçli ve stratejik hareket etmek gerekir. 2025 itibarıyla hem yurt içi hem de küresel piyasalarda türev ürünlerin etkisinin daha da artacağı öngörülmektedir.
