Adat Nedir? Adat Faizi Nasıl Hesaplanır?

Adat, bir bakiyenin belirli bir süre boyunca “faize esas” ağırlıklı değerini ifade eder. Başka bir deyişle, her gün için mevcut bakiyenin gün sayısıyla çarpılıp toplanmasıyla oluşan **“günlüklü tutar”**dır; bu toplamın yıllık faiz oranıyla bölünmesi sonucu adat faizi elde edilir. Bankacılıkta mevduat/kredi faiz tahakkuklarında, şirketlerde ortak cari hesapları, grup içi borç–alacaklar, gecikmiş tahsilat/ödeme ve ihraççı kupon tahakkukları gibi alanlarda adat yöntemi yaygın biçimde kullanılır.

Adat Nedir?

Adat, değişken (gün gün artıp azalan) bir borç–alacak bakiyesinin zamana bağlı ağırlığını hesaplamak için kullanılan pratik bir muhasebe/finans tekniğidir. En yaygın kullanım alanı; cari hesaplar, ortak/şirket arası bakiyeler, satıcı–müşteri açık hesapları ve kısa vadeli emanet/avans ilişkisidir. “Adat faizi” ise bu ağırlık (adat) üzerinden gün esaslı faiz hesaplamasıdır. Böylece, örneğin ortaklar hesabı, grup şirketleri arasındaki borçlar veya müşterinin cari açık bakiyesi zaman faktörüyle fiyatlanabilir. Adat yöntemi kullanma nedenleri:

• Zaman–tutar ilişkisini tek sayıda toplar (tüm hareketleri tek “adat”ta konsolide edersiniz).
• Hareketli bakiyelerde (sık tahsilat/ödeme) hakkaniyetli sonuç verir.
• Excel, ERP, muhasebe yazılımlarında kolay otomasyona uygundur.

Adat Faizi Nasıl Hesaplanır?

Adat faizi, zaman ağırlıklı bakiye mantığıyla bulunur: her alt dönem için Gün × Bakiye hesaplanır, tüm dönemlerin toplamı adatı verir; ardından yıllık faiz oranı ve seçilen gün sayımı (genellikle 30/360 veya 365) ile faize çevrilir. Kısa formül:

• Oran yüzde ise: Faiz = (Σ(Gün×Bakiye) × Yıllık Oran) / (Gün Bazı × 100)
• Oran ondalık ise: Faiz = (Σ(Gün×Bakiye) × Oran) / Gün Bazı
  Uygulamada; oran formatını (%, 0,xx), gün bazını (360/365), dönem başlangıç–bitiş tarihini ve ara hareketleri netleştirip her alt dönemi satır satır toplamak en hatasız yöntemdir. Değişken oran varsa, her alt döneme kendi oranını uygulayıp faizleri toplayın; son aşamada varsa stopaj/BSMV/KKDF gibi yasal kesintileri düşünün.

Adım Adım Adat Hesabı – Uygulamalı Örnek

Adat faizi ilk bakışta karmaşık görünse de, mantığını kavradığınızda aslında oldukça basit bir hesaplamadır. Temel amaç, paranın ne kadar süreyle kimde kaldığını adil şekilde ölçmektir.

1) Önce tabloyu kur

Bir işletme ortağınızdan aldığınız paranın ne kadar süre sizde kaldığını görmek istiyorsunuz. Örneğin:

• Dönem: 01 Mart – 31 Mart (31 gün)
• Yıllık faiz oranı: %24
• Gün bazı: 360
• Mart ayı boyunca bakiyenizde şu değişiklikler yaşandı:

Dönem	Tarih Aralığı	Gün	Bakiye (TL)	Açıklama
1. Dönem	01–10 Mart	10	120.000	Başlangıç bakiyesi
2. Dönem	11–20 Mart	10	90.000	30.000 TL ödeme yapıldı
3. Dönem	21–31 Mart	11	130.000	40.000 TL tahsil edildi

2) Her dönem için “gün × bakiye” hesapla

Her dönemdeki bakiyeyi, o bakiye süresince kaç gün durduysa o kadar günle çarpıyoruz:

Dönem	Gün	Bakiye (TL)	Adat (Gün × Bakiye)
1. Dönem	10	120.000	1.200.000
2. Dönem	10	90.000	900.000
3. Dönem	11	130.000	1.430.000
Toplam	31	—	3.530.000

• Yani Mart ayı boyunca 3.530.000 adet “günlüklü para” oluştu.
• Bu rakam, faiz hesabının temelini oluşturur.

3) Şimdi faiz formülünü uygulayalım

• Faiz formülümüz:
  • Faiz = (Toplam Adat × Yıllık Faiz Oranı) / (Gün Bazı × 100)
• Buna göre:
  • Faiz = (3.530.000 × 24) / 36.000 = 2.353,33 TL
• Eğer oranı ondalık (0,24) yazarsak ve 365 gün baz alırsak:
  • Faiz = 3.530.000 × 0,24 / 365 = 2.322,47 TL
• Aradaki fark, kullanılan gün bazı (360–365) ve oranın yüzdelik veya ondalık yazılmasından kaynaklanır.

4) Adat hesabını sadeleştirmenin noktaları

Adat hesabını hızlı ve hatasız yapmak için aşağıdaki adımları izleyin:

1. Dönemi belirleyin: Başlangıç ve bitiş tarihlerini net yazın.
2. Her hareketi listeleyin: Para giriş-çıkışlarını tarih sırasına göre sıralayın.
3. Gün sayısını bulun: Her alt dönemin gün farkını yazın.
4. Adat hesaplayın: Gün × Bakiye formülünü her satır için uygulayın.
5. Toplam Adat’ı toplayın: Bütün satırları birleştirin.
6. Faiz oranını ve gün bazını uygulayın: Yukarıdaki formülle sonucu hesaplayın.
7. Kesintileri unutmayın: Stopaj, BSMV gibi yasal kalemleri varsa sonradan düşürün.

Neden Adatlandırma Yapılır? (Amaç ve Faydalar)

Adatlandırma, değişken bakiye taşıyan hesaplarda (cari hesap, ortaklar, grup içi borç/alacak vb.) zaman faktörünü hesaba katarak adil, şeffaf ve denetlenebilir bir faiz/maliyet hesabı yapmak için kullanılır. Sadece “aylık ortalama”ya güvenmek yerine, her bakiyenin kaç gün taşındığını görür ve faizi gerçek kullanım süresine göre fiyatlarsınız. Amaçları ve faydaları:

• Adil fiyatlama: Aynı toplam bakiyeyi biri 5 gün, diğeri 25 gün taşıdıysa; farklı faiz doğması gerekir. Adat bunu sağlar.
• Nakit disiplinini teşvik: Açık bakiyenin günlük maliyetini görünce, tahsilat/ödeme davranışı hızlanır.
• İç denetim ve izlenebilirlik: “Kim, ne kadar süreyle kime borçlu kaldı?” sorusuna kanıt üretir (denetim izi).
• Transfer fiyatlandırması desteği: Grup içi işlemlerde emsal faiz uygulamasına dayanak sağlar.
• Sözleşme–muhasebe uyumu: Sözleşmedeki faiz oranı + gün esası hükümlerini operasyona otomatik yansıtır.
• Anlaşmazlıkları azaltma: Taraflar arası “faiz fazla/az” tartışmalarını tablo ve valör ile çözer.
• Raporlama kolaylığı: Aylık/çeyreklik faiz tahakkuku standartlaşır; bordrolama ve karşılaştırma kolaylaşır.
• Gerçek maliyetlendirme: Vade farkı/iskonto gibi fiyat kararlarına gerçek zaman maliyeti yansır.

Fayda	Sonuç
Adil fiyatlama	Brüt kâr ve müşteri kârlılığı doğru ölçülür
Nakit disiplini	DSO (tahsilat süresi) kısalır, nakit dönüşü hızlanır
Denetlenebilirlik	İç/dış denetimde kanıt seti; itiraz sayısı azalır
Transfer fiyatlandırması	İlişkili işlemlerde emsal uygunluğu
Raporlama standardı	Ay/çeyrek tahakkuk süreçleri hızlanır
Gerçek maliyet	Fiyatlama ve iskonto politikaları isabetli olur

Adat Nerede Kullanılır? Sektöre ve Duruma Göre Senaryolar

Adat; cari hesaplar, ortaklar/ortaklara borç-alacak, grup içi finansman, satıcı–müşteri açık hesapları, emanet/avanslar, bayi ağı, tahsilat vadeli satışlar gibi çok farklı bağlamlarda uygulanır. Farklı sektörlerden uygulanabilir senaryolar:

1) Toptan Ticaret & Perakende (Bayi ağı / açık hesap)

Vadeli satışta gerçek maliyeti görmek için her bayinin parayı kaç gün kullandığını ölçmek gerekir. Adat, bayi bazında kârlılığı ve vade disiplinini görünür kılar.

• Durum: Bayilere vadeli satış yapılıyor; bazı bayiler düzenli, bazıları gecikmeli ödüyor.
• Neden adat? Her bayinin fiili vade kullanımını görüp, gecikme maliyetini gün bazlı tahakkuk etmek.
• Fayda: Bayi bazlı kârlılık netleşir; iskonto/limit yeniden tasarlanır.
• Dikkat: Valör tarihleri ile iade/iskonto düzeltmelerini aynı dönemde işleyin.
• Senaryo: Bayi A: 30 gün ortalama, Bayi B: 52 gün ortalama. Adat faiz farkı, Bayi B için ekstra vade maliyeti yaratır → iskonto azaltılır veya limit revize edilir.

2) İnşaat / Proje Bazlı İşler (Hakediş–avans dengesi)

Projelerde avansın taşınma süresi gerçek bir finansman maliyetidir. Adat, gecikmeleri şeffaflaştırıp sözleşme tazminatına veri sağlar.

• Durum: İşveren avans veriyor, hakedişler gecikiyor/ötelemeler var.
• Neden adat? Avansın taşınma süresi maliyetlendirilsin; gecikmeler şeffaflaşıp sözleşme tazminatı hesaplarına temel oluştursun.
• Fayda: Nakit akışı planı ve finansman maliyeti görünür.
• Dikkat: Avans, kur farkı ve teminat etkilerini ayrı sütunlarda izleyin.
• Senaryo: 5 mn TL avans 60 gün taşındı → adat faizi yönetmelikteki oranla hesaplandı; işverenle mahsup edildi.

3) Sanayi / Otomotiv (Tedarikçi–OEM ilişkisi)

Tedarik zincirinde farklı valörler, parça başı kârlılığı etkiler. Adat, tedarikçi performansını finans boyutuyla ölçer.

• Durum: Tedarikçiler farklı valörlerle tahsilat yapıyor; OEM tarafında malzeme iade/düzenleme olabiliyor.
• Neden adat? Parça başı kârlılıkta vade maliyeti görünür olsun; tedarikçi performansı finans boyutuyla ölçülsün.
• Fayda: “Toplam sahip olma maliyeti (TCO)” hesabı gerçekçi olur.
• Dikkat: Kısmi iade ve fiyat farkı irsaliyesinin valörünü doğru tarihleyin.
• Senaryo: Aynı tedarikçiden iki referans: Biri 15 gün, diğeri 45 gün tahsil. 45 gün olanda adat yüksek → pazarlıkta iskonto/ödeme planı revize edilir.

4) Teknoloji & SaaS (B2B lisans/servis)

Vadeli tahsilat, peşin iskonto kararını finansman maliyeti üzerinden verilmesini gerektirir. Adat, fiyat listesini net bugünkü değer yaklaşımıyla optimize etmeye yardım eder.

• Durum: 12 aylık lisans, 30/60/90 gün ödeme vadeleri.
• Neden adat? Vadeye göre finansman maliyeti görülsün; peşin ödemeye iskonto oranı bilimsel belirlensin.
• Fayda: Net bugünkü değer yaklaşımıyla fiyat listesi optimize edilir.
• Dikkat: Kredi kartı/ödeme sağlayıcı komisyonları ile faiz etkisini ayrı takip edin.
• Senaryo: Peşin ödeyen müşteriye %6 iskonto mu mantıklı? 90 gün vadede adat maliyeti %4,2 ise, %6 iskonto fazla olabilir → tablo ile doğrula.

5) İlişkili Taraflar: Ortaklar ve Grup İçi Finansman

Grup içi faizsiz bırakılan bakiyeler transfer fiyatlandırması riski taşır. Adat, emsal faiz uygulamasına objektif dayanak oluşturur.

• Durum: Grup şirketi A, B’ye dönem dönem borç veriyor; “faiz almadan” bırakmak istiyor.
• Neden adat? Transfer fiyatlandırması riski. Emsal faiz üzerinden adat yapılmazsa, vergi otoritesi örtülü kazanç iddiasında bulunabilir.
• Fayda: Emsal uygunluğu, vergi güvenliği.
• Dikkat: Sözleşmede faiz oranı + gün esası açık yazılsın; aylık tahakkuk yapılıp faturalansın.
• Senaryo: A→B: 10 mn TL cari borç; yıl içinde dalgalı. Adat ile emsal faiz tahakkuk ettirilir, yıl sonu faturalandırılır.

6) Dış Ticaret (İhracat–İthalat, vade farkı)

Dövizli alacak/borçta zaman ve kur etkisini ayrıştırmak gerekir. Adat, fiyat teklifinde vade merdivenini rasyonel kılar.

• Durum: İhracatta 60–120 gün vadeler, ithalatta prefinansman/avans.
• Neden adat? Dövizli bakiyede taşıma süresi maliyetini görmek; kur farkını faizden ayrı yönetmek.
• Fayda: TL ve döviz bazlı gerçek maliyet; fiyat teklifi daha isabetli.
• Dikkat: Kur farkı muhasebesini faizden ayırın; valör/teslim koşulları ile aynı dönem.
• Senaryo: USD alacak 90 gün taşındı; adat faizi USD cinsinden hesaplandı, kur farkı ayrıca işlendi. Teklifte vadeye göre fiyat merdiveni tasarlandı.

7) Hizmet Sektörü (Ajans, danışmanlık, bakım sözleşmeleri)

Emek yoğun işlerde gecikmeli tahsilat, kârlılığı sessizce aşındırır. Adat, çalışılan iş kadar taşınan alacağın da bedelini görünür kılar.

• Durum: Hizmet veriliyor; müşteri ödemeleri 30–45 gün gecikiyor.
• Neden adat? Çalışılmış saatler kadar, taşınan alacak süresinin de maliyetini göstermek.
• Fayda: Sözleşmelere vade farkı/adat maddesi eklenir; tahsilat hızlanır.
• Dikkat: Müşteri ilişkisi hassas ise “erken ödeme iskonto” alternatifi sunun.
• Senaryo: 200.000 TL’lik hizmet faturası 45 gün sonra ödendi. Adat ile %24 yıllık oran üzerinden vade farkı hesaplandı ve mutabakatla tahsil edildi.

8) E-Ticaret ve Platform Ekonomisi (Payout – iade dengesi)

Pazaryerlerinde payout gecikmesi ve iade akışı zaman maliyeti yaratır. Adat, ödeme takvimini ve iade politikasını optimize etmeyi sağlar.

• Durum: Pazaryeri, satıcı ödemelerini periyotlarla yapıyor; iadeler sonra düşüyor.
• Neden adat? Satıcıların payout gecikmesi ve iade tutarlarının zaman maliyeti görünür olsun.
• Fayda: Payout takvimi ve iade politikası optimize edilir.
• Dikkat: İade/chargeback valörlerini geriye dönük doğru tarihleyin.
• Senaryo: 14 günlük payout yerine 7 güne geçildi; adat maliyeti düştü, satıcı memnuniyeti arttı (iskonto revizesiyle telafi).

9) Kamu / Enerji / Utility (Sayaç–fatura gecikmeleri)

Toplu aboneliklerde gecikme, zaman değeri taşır ve adil paylaşım ister. Adat, tüketiciye anlaşılır bir metodoloji ile gecikme maliyetini yansıtmayı sağlar.

• Durum: Toplu abonelikte geç okunma/gecikmeli tahsilat.
• Neden adat? Gecikmenin zaman değerini şeffaflaştırmak; müşteriye adil yansıtmak.
• Fayda: Tahsilat DSO düşer; gecikme şikâyetleri metot ile açıklanır.
• Dikkat: Tüketici mevzuatı: faiz iletişimi açık ve anlaşılır olmalı.
• Senaryo: 30 gün hedeflenen tahsilat 52 güne sarktı. Adat ile vade farkı düzenli tahakkuk ettirildi; otomatik mesajlı bilgilendirme başladı.

Bankacılıkta Adat Kullanımı

Bankalarda adat, günlük bakiye hareketlerini (giriş-çıkış, kısmi kapama, erken ödeme) zaman ağırlıklı biçimde tek sayıya indirger; bu sayı üzerinden faiz tahakkuku yapılır. Mevduatta gün sonu bakiyesi üzerinden müşteriye ödenecek faiz, kredilerde ise bankanın alacağı faiz adatla hesaplanır; böylece çok hareketli hesaplarda (vadesiz, KMH/ek hesap, rotatif kredi, erken kapama yapılan TL/Döviz krediler, katılım fonları vb.) adil ve denetlenebilir sonuç elde edilir.

• Nerede Uygulanır?
  • Mevduat (Vadeli/Vadesiz): Vadesizde valöre göre; vadeli hesapta vade başlangıcı–bitişi arasında adat oluşur.
  • Krediler (Ticari–Bireysel): Ana para için günlük akümülasyon; dönem sonunda tahakkuk ve tahsil.
  • KMH/Eksi Bakiye–Overdraft: Eksi bakiye sürdüğü her gün için faiz; gün içinde pozitif/negatif saldoların netleştirilmesi bankanın kurallarına bağlıdır.
  • Kredi Kartı (gecikme/eksik ödeme): Asgari üzerinde ödenmeyen anapara valörden itibaren günlük faiz/akdi + gecikme farklarıyla işlenir.
  • Repo/Para Piyasası: T**+n valör**lü kısa vadeli işlemlerde adet net belirlenir (örn. T+2’den T+7’ye).
  • Bankalararası–Takas: EFT/FAST kesim saatleri sonrası gelen para ertesi gün valör alabilir; adat buna göre oluşur.
• Adat ve Faiz Formülü
  • Adat (TL·gün) = Bakiye × Gün
  • Faiz (TL) = Adat × Yıllık Oran / (100 × Gün Esası)
  • Gün Esası:
    • Actual/365 (gerçek gün / 365) – bireyselde yaygın,
    • Actual/360 – ticari işlemler/para piyasası,
    • 30E/360 – bazı sözleşmeli menkul kıymet/kredi ürünleri.

Valör, Vade ve Tahakkuk İlişkisi: Hangi Günler Faiz Doğurur?

Valör, paranın faiz işlemeye başladığı (veya bittiği) gündür; işlem tarihi ile hesaba geçiş aynı olmayabilir. Vade, sözleşmede belirlenen faizin hesaplanacağı dönem; tahakkuk ise bu faizin hesaplara kaydedilmesi (borç/alacak yazılması) anlamına gelir. “Faiz hangi günlerde doğar?” sorusunun cevabı, bu üç kavramın birlikte nasıl uygulandığına bağlıdır. Temel kurallar ve faiz oluşan günler:

• Başlangıç günü genellikle valöre dahildir. Bitiş günü ise ürün sözleşmesine göre dahil veya hariç sayılır. (Örn. vadeli mevduatta çoğunlukla bitiş hariç, repo/kısa vadeli para piyasasında sıklıkla bitiş dahildir.)
• Hafta sonu / resmî tatil durumunda işlem bir sonraki iş gününe valörlenebilir; faiz bu valör gününden itibaren işler.
• Gün içi kesim saati sonrasında gelen para transferleri çoğu kez ertesi gün valör alır.
• Geriye/ileri valör anlaşmalarla belirlenebilir; adat bu valöre göre hesaplanır.
• Gün sayım esası sözleşmeden okunur ve dönem boyunca değiştirilmez:
  • Gerçek/365: Fiilî gün sayısı / 365
  • Gerçek/360: Fiilî gün sayısı / 360
  • 30E/360: Her ay 30 gün varsayımı / 360

Ürün	Faizin başladığı gün	Faizin bittiği gün	Gün sayım esası (örnek)	Not
Vadeli Mevduat	Vade başlangıcı valör (dahil)	Vade bitişi (genelde hariç)	365	Vade yenilenirse yeni valör başlar.
Vadesiz Mevduat	Valör günü	Çekim valörüne kadar	365	Aynı gün valör uygulaması bankadan bankaya değişebilir.
Ticari Kredi	Kredinin serbest bırakma valörü	Erken kapama veya dönem sonu valörü	360	Günlük adat birikerek faiz oluşur.
KMH / Eksi Bakiye	Hesap eksiye düştüğü gün	Hesap artıya döndüğü güne kadar	365 veya 360	Gün içi netleştirme (pozitif/negatif saldoların mahsup edilmesi) bankanın kuralına bağlıdır.
Kredi Kartı	Hesap kesimi sonrası ödenmeyen anapara için	Ödeme valörü	365	Akdi faiz ile gecikme faizi ayrımı ürün şartlarında yazılıdır.
Repo / Para Piyasası	T + n valör (başlangıç dahil)	T + m valör (çoğunlukla dahil)	360	Gün sayımı ve dâhil/haric kuralı sözleşmede sabittir.

Sıkça Sorulan Sorular