Taşeron Alt İşveren Nedir? Asıl İşveren Alt İş Veren İlişkisi

Derya2 Ağustos 2022

İçindekiler

Kamu ve özel sektörde sıkça duyduğumuz taşeron (alt işveren) kavramı, bir işin belirli bölümünün ya da yardımcı işlerinin başka bir işverence yapılmasını ifade eder. Taşeron–alt işveren modeli; işletmelerin asıl faaliyetlerine odaklanıp belirli işleri uzman dış firmalara devretmesi için kullanılan bir çalışma düzenidir. Bu yazıda asıl işveren–alt işveren ilişkisini; muvazaa, sorumluluklar, sözleşme, tescil ve bildirimlerden adım adım uygulamaya kadar güncel şekilde anlatıyoruz.

Alt İşveren (Taşeron) Nedir?

Alt işveren, asıl işverenin işyerinde yürütülen yardımcı işlerde ya da teknolojik uzmanlık gerektiren asıl iş bölümlerinde kendi işçilerini çalıştıran ve işçileriyle bizzat iş ilişkisi kuran bağımsız işverendir. Taşeron olarak da anılır. Asıl işveren ise işyerinin sahibi/işletenidir; alt işverenlik ilişkisinin yazılı sözleşme ve tescille görünür kılınması esastır.

Alt işveren, işçileriyle doğrudan iş sözleşmesi kurar
Asıl işveren, işin yürütüldüğü işyeri ve organizasyondan sorumludur
İlişki yazılı “alt işverenlik sözleşmesi” ile kurulur
İş/yer kayıtları ve bildirimler ayrı ayrı tutulur
İkili yapı, iş sağlığı ve güvenliğinde birlikte sorumluluk doğurur

Alt işverenlik bir istihdam biçimi değil; iki bağımsız işveren arasında kurulan hukuki ve idari bir işbirliğidir.

Asıl İşveren ile Alt işveren İlişkisi Nasıl Kurulur?

Asıl işveren–alt işveren ilişkisi yazılı sözleşme, işyeri bildirimi ve SGK kayıtlarıyla kurulur. İlişki gerçek bir ihtiyaçtan doğmalı; asıl iş bölünerek sadece işçi temini için alt işverene devredilmemelidir. Organizasyon, talimat ve denetim çizgisi net olmalı; alt işverenin ekipmanı, yönetimi ve bordrosu kendisine ait bulunmalıdır.

Aşama	Gerekli İşlem	Belge	Kritik Nokta
İhtiyaç Analizi	İşin kapsam ve sınırlarının belirlenmesi	Kapsam dokümanı	Yardımcı/asıl iş ayrımı netleşmeli
Sözleşme	Alt işverenlik sözleşmesi imzalanması	Yazılı sözleşme	Muvazaa riskini dışlayan hükümler
Kayıt/SGK	İşyeri/alt işyeri bildirimi	Sicil/tescil	İşçi bildirimi ve bordro düzeni
İşe Başlama	Koordinasyon ve talimat akışı	İş programı	İş güvenliği rol dağılımı
Denetim	Performans/İSG/uyum denetimi	Tutanak/rapor	Zincirleme sorumluluk gözetimi

İlişkinin başında kapsam ve sınırları yazılı belirlemek, uyuşmazlıkta “işçi temini” şüphesini azaltır.

Alt İşverenlik Sözleşmesi Nasıl Yazılır?

Alt işverenlik sözleşmesi; işin konusu, yer/süre, fiyat/ödeme, ekipman, gizlilik, iş sağlığı ve güvenliği, SGK–ücret sorumluluğu, fesih ve cezai şartları içermelidir. Sözleşmede asıl işveren talimat yetkisinin sınırı, alt işverenin organizasyon bağımsızlığı ve alt işveren işçilerinin haklarına ilişkin teminatlar açık yazılmalıdır.

Kapsam ve Sınırlar: İşin konusu, teslimat, kalite, raporlama.
Süre ve Fiyat: Valör, enflasyon uyarlaması, hakediş.
İSG ve Ekipman: Sorumluluk paylaşımı, eğitim, KKD.
Personel İşleri: Bordro, izin, fazla çalışma, denkleştirme.
Tazmin-Sorumluluk: Müteselsil sorumluluk, cezai şart, sigorta.
Fesih ve Devir: Haklı sebepler, bildirim, devir yasağı.

Sözleşmeye “muvazaayı açıkça dışlayan” hüküm ve deliller eklemek ileride hayati önem taşır.

Muvazaa Nedir ve Nasıl Tespit Edilir?

Muvazaa, alt işverenliğin gerçekte var olmadığı; işçilerin fiilen asıl işverenin yönetimi altında çalıştığı, alt işverenin “perde” olarak kullanıldığı durumlardır. Tespitinde emir–talimat zinciri, ücretleri fiilen kimin belirlediği, ekipman kimin, bordrolar ve iş organizasyonu birlikte değerlendirilir.

Emir–Talimat Kimden?: Günlük işi fiilen asıl işveren yönlendiriyorsa risk yüksek.
Personel İşleri: İşe alma–çıkarma, izin ve vardiya planını kim yapıyor?
Ekipman ve Maliyet: Araç–gereç, yazılım lisansı, sarf malzeme kimin üzerinde?
Uzmanlık Gerçek mi?: Dışarıdan alınan kısım teknik/uzmanlık gerektiriyor mu?
Bordro–Kayıt Uyumı: SGK ve ücret kayıtları fiilî duruma uyuyor mu?

Muvazaa tespiti hâlinde işçiler baştan itibaren asıl işveren işçisi sayılabilir.

Sorumluluklar: Ücret, Tazminat ve SGK

Asıl işveren; alt işveren işçilerinin ücret, fazla mesai, yıllık izin, kıdem–ihbar tazminatı gibi işçilik alacaklarından müştereken ve müteselsilen sorumlu olabilir. SGK primlerinin ödenmesi, iş sağlığı ve güvenliği kuralları ile alt işveren denetimi kritik yükümlülüktür.

Konu	Alt İşveren Yükümlülüğü	Asıl İşverenin Rolü
Ücret ve Fazla Mesai	Zamanında ve tam ödeme	Ödenmediğini öğrenirse ödemeyi bloke/teminatla güvence altına alma
Kıdem–İhbar	Sözleşme ve kanuna göre ödeme	Müşterek sorumluluk; denetim ve belge kontrolü
SGK Primleri	Doğru bildirim ve ödeme	Prim ve teşvik denetimi; sahte sigortalılık riskini önleme
İSG	Eğitim, ekipman, risk analizi	Koordinasyon ve işyeri düzeyinde genel İSG önlemleri
Eşit İşlem	Ayrımcılık yasağına uyum	Asıl işyeri kurallarıyla uyumlu zemin sağlama

Uygulamada teminat mektubu, hakedişten kesinti ve bordro–SGK teyidi, riskleri azaltır.

Tescil, Kayıt ve Bildirim Nereden Yapılır?

Alt işverenlik ilişkisinde işyeri ve sigortalı bildirimleri zamanında yapılmalıdır. İşyeri bildirgesi, işe giriş ve aylık prim hizmet belgeleri alt işveren tarafından verilir; asıl işveren bunları düzenli istemeli ve kontrol etmelidir.

İşlem	Kurum/Portal	Ne Zaman	Kısa Açıklama
İşyeri/İlave İşyeri Süreci	SGK – e-Bildirge (sgk.gov.tr)	İşe başlamadan önce	İşyeri bildirimi, sicil ve ünite işlemleri
Sigortalı İşe Giriş	SGK – e-Sigorta	En geç işe başlamadan önce	4A işe giriş bildirgeleri
Aylık Prim Hizmet	SGK – e-Bildirge	Her ay	Prim matrahı ve gün bildirimi
İşkur Yükümlülükleri	İŞKUR (iskur.gov.tr)	Gerekli haller	İstihdam teşvik/işe alım programları
İş Sağlığı ve Güvenliği	İSG-KATİP (isgkatip.csgb.gov.tr)	Süreklilik	Ortak sağlık ve güvenlik birimi/uzman atamaları

Bildirim süreleri kaçırılırsa idari para cezası ve teşvik kaybı riski doğar.

Yasak ve Sınırlar: Hangi İşlerde Alt İşverenlik Kurulamaz?

Alt işin verilmesi, işin bölünerek işçi haklarının zayıflatılması amacıyla olamaz. Asıl işin çekirdeğinin sırf maliyet düşürmek için devri veya işçilerin alt işverene geçirilip aynı yerde aynı işte çalıştırılması tipik risklerdir.

Alan	Sınır/Yasak Örneği	Not
Asıl İşin Bölünmesi	İşin çekirdek kısmının keyfî devri	Ancak teknolojik/uzmanlık gerekçesi varsa mümkün
Yönetim Yetkisi	Günlük talimatların asıl işverence verilmesi	Bağımsızlık ortadan kalkar, muvazaa riski
İnsan Kaynağı	Mevcut işçilerin “etiket değiştirip” alt işverene geçirilmesi	Fiilî durum esas alınır
Eşit İşlem	Aynı işi yapanlar arasında ücret/yan hak uçurumu	Eşitlik ilkesi gözetilmeli
İSG	Yetki ve sorumluluğun fiilen paylaşılmaması	Koordinasyon planı zorunlu

Sınırlar ihlal edilirse idari yaptırım ve asıl işveren işçiliği tespiti gündeme gelir.

Sıkça Sorulan Sorular

Alt işveren kimdir?

Bir işyerinde yardımcı işleri ya da uzmanlık gerektiren belirli bir bölümünü kendi organizasyonuyla üstlenen bağımsız yüklenici firmadır; kendi personeli, ekipmanı ve yönetimi vardır.

Taşeron hangi işlerde kullanılabilir?

Yardımcı nitelikli işler ile teknolojik uzmanlık gerektiren, ana üretimin çekirdeğini oluşturmayan kısımlar dışarıdan hizmet alımıyla yürütülebilir; gerekçe ve kapsam yazılı olmalıdır.

Asıl işveren sorumluluğu neleri kapsar?

Ücret, fazla mesai, yıllık izin, kıdem-ihbar gibi alacaklarda müşterek ve müteselsil sorumluluk doğabilir; ayrıca iş sağlığı ve güvenliği koordinasyonu ve denetim yükümlülükleri bulunur.

Muvazaa nasıl anlaşılır?

Alt işveren işçilerinin günlük talimatları, vardiya ve izinleri fiilen başka bir yönetimce belirleniyorsa; ekipman ve maliyetlerin ayrımı yoksa; bordro-SGK kayıtları sahadaki duruma uymuyorsa muvazaa şüphesi doğar.

Sözleşmede zorunlu maddeler nelerdir?

Kapsam, süre, yer, teslim-kabul, performans ölçütleri, İSG, gizlilik, ücret-ödeme planı, teminat, cezai şart ve fesih hükümleri açıkça yazılmalı; taşeron personel nitelikleri ve ekipman listesi ek yapılmalıdır.

SGK bildirimi ne zaman yapılır?

İşe başlamadan önce işyeri/ilave işyeri ve 4A işe girişleri yapılmalı; aylık prim ve günler düzenli beyan edilmelidir; alt işverenlik ilişkisinin başlangıç-bitiş tarihleri kayıtla teyit edilmelidir.

İşe girişte hangi belgeler istenir?

Kimlik, SGK bildirgesi, eğitim ve sağlık raporu, sertifikalar, adli sicil ve güvenlik formları gibi evraklar dosyalanır; asıl işveren alan kurallarına uyum taahhüdü alınır.

İSG yükümlülükleri kimde?

Her işveren kendi çalışanları için risk analizi, eğitim, KKD, gözetim ve kayıt tutmakla yükümlüdür; ortak alanlarda koordinasyon ve planlama yapılır; alt işveren sahadaki kurallara uymak zorundadır.

Hakediş kesintisi nasıl uygulanır?

Sözleşme ve şartnameye göre personel maliyeti, SGK ödeme dekontları ve bordrolar doğrulanır; teminat ve kesinti oranı önceden belirlenir; uygunsuzlukta taşeron ödemesi bloke edilebilir.

Kamu ihalelerinde özel bir kural var mı?

İdari-tekni̇k şartnameye ve EKAP kayıtlarına sıkı bağlılık esastır; personel çalıştırılan alımlarda puantaj, bordro ve prim ödemeleri hakediş öncesi kontrol edilir; alt işveren uygunluk belgeleri dosyada tutulur.

Yüklenici değişince çalışanların kıdemi ne olur?

Çalışanlar kesintisiz devam ediyorsa kazanılmış haklar saklı tutulmalı; izin bakiye cetvelleri ve kıdem hesapları yazılı devredilmelidir; alt işverenlik sürekliliği belgeyle teyit edilirse ihtilaf azalır.

Performans kriterleri nasıl belirlenmeli?

Ölçülebilir, zaman-bağımlı ve doğrulanabilir metrikler tanımlanmalı; hizmet seviyesi hedefleri raporlanmalı; taşeron performansı hakediş ve cezai şartla ilişkilendirilmelidir.

Eşit işlem ilkesine aykırılık nasıl önlenir?

Aynı nitelikte işi yapanlar arasında ücret ve yan hak farklılığı yaratacak uygulamalardan kaçınılmalı; iş ilanı, vardiya ve izin politikaları şeffaf tutulmalı; alt işveren çalışanları için ayrımcılık yasağı gözetilmelidir.

Veri gizliliği ve sır saklama nasıl korunur?

Sözleşmede kapsam, erişim yetkileri, iade/imhâ ve denetim maddeleri düzenlenmeli; çalışanlardan taahhüt alınmalı; asıl işveren sistemlerine erişim kayıtları tutulmalıdır.

Ceza ve fesih nasıl işletilir?

Aykırılıklar tutanakla belgelenir, süre verilerek giderim istenir; devamında cezai şart uygulanabilir; ağır ihlâlde haklı nedenle derhal fesih gündeme gelebilir; alt işveren yazılı savunma sunmalıdır.

Maliyet hesabı yaparken neleri dahil etmeliyim?

Ücret, fazla mesai, yan haklar, SGK ve vergiler, ekipman-sarf, eğitim, sigorta poliçeleri, teminat maliyeti ve idari giderler birim fiyatlara yedirilmeli; taşeron teklifinde paylaşımlar net olmalıdır.

Arabuluculuk zorunlu mu?

Bireysel iş uyuşmazlıklarında dava öncesi arabuluculuk zorunludur; başvuruda deliller (bordro, puantaj, yazışma) hazırlanmalı; alt işveren veya işçi tarafı anlaşma sağlarsa tutanak ilam niteliği kazanır.

İş kazalarında sorumluluk paylaşımı nasıl?

Her işveren kendi yükümlülükleri ölçüsünde sorumlu olur; koordinasyon eksikliği varsa zincirleme sorumluluk doğabilir; kaza kayıtları, eğitim ve talimatların yazılı olması taşeron ve işin sahibi için kritik delildir.