Tarh Nedir? Vergide Tarh Ne Demek? Zamanaşımı Süresi Nedir?

Derya4 Kasım 2025

İçindekiler

Vergide tarh, vergi alacağının mükellef bazında ve tutar olarak belirlenmesi işlemidir. Yani devlet “şu vergiyi, şu kişi/şirkete, şu tutarda” diye somutlaştırır. Kulağa teknik geliyor olabilir; ama işletme sahibi, e-ticaret satıcısı, serbest meslek erbabı ya da mali işler yöneticisiyseniz, tarh ve zamanaşımı kurallarını bilmek sizi gereksiz cezalardan, faizlerden ve dava masraflarından korur. Bir zinciri düşünün: beyan–tarh–tebliğ–tahakkuk–tahsil… Halkalardan biri koparsa süreç aksar; zamanaşımı da bu zincirin görünmez zaman kilididir.

Tarh Nedir?

Tarh, bir vergi alacağının kanunlara göre matrah üzerinden hesaplanarak tutarının belirlenmesi işlemidir. Başka bir ifadeyle tarh; “ödenecek verginin hukuken somutlaştığı” andır. Tarh olmadan tahakkuk (ödeme aşamasına gelme), tebliğ (resmî bildirim) ve tahsil (ödenme) adımlarına geçilemez. Uygulamada çoğu vergi tarhı, mükellefin beyanına dayanır; ancak eksik/hatalı beyan ya da hiç beyan verilmemesi hâlinde idare farklı tarh türlerine başvurur. Örnekler:

KDV beyannamesini zamanında verip gönderdiğinizde, verginiz beyan üzerine tarh edilir.
İnceleme sırasında gizlenmiş satış bulunduğunda eksik kısım için ikmalen tarh yapılır.
Beyanname verilmemiş, defter-belge ibrazı yoksa re’sen tarh gündeme gelir.

Tarh, verginin “ne kadar” olduğunu hukuken ilan eder; takip eden adımlar (tahakkuk–tebliğ–tahsil) bu belirlemeye dayanır.

Tarh Çeşitleri Nelerdir?

Vergi Usul sisteminde uygulamada 4 ana tarh yolu öne çıkar. Farkları, hangi durumda devreye girdikleri ve sonuçları açısından önemlidir.

Beyan Üzerine Tarh
- Ne zaman devreye girer? Mükellefin beyannamesini süresinde verip matrahını beyan ettiği normal durumlarda.
- Gerekçe: Mükellef beyanı.
- Sonuç: Beyana göre tarh → tebliğ → tahakkuk → ödeme.
- Örnek: KDV 2025/01 dönemi beyan edildi, sistem beyan üzerinden vergi tarh etti.
Re’sen Tarh
- Ne zaman devreye girer? Defter ve belgelerde ciddi eksiklik/uygunsuzluk, beyanname verilmemesi, matrahın doğruluğunun tespit edilememesi gibi hallerde.
- Gerekçe: Vergi inceleme raporu, takdir komisyonu kararı, tespitler.
- Sonuç: Tarh ile birlikte çoğu zaman vergi ziyaı cezası ve gecikme faizi gündeme gelir.
- Örnek: Sahte/şüpheli belge kullanımı tespiti; POS–banka–e-fatura uyuşmazlıkları.
İkmalen Tarh
- Ne zaman devreye girer? Daha önce beyan üzerine tarh yapılmışken sonradan eksik matrah ortaya çıktığında (tarha ek yapılır).
- Gerekçe: İnceleme veya sonradan bulunan deliller.
- Sonuç: Ek vergi + çoğu durumda ceza/faiz.
- Örnek: 2023 döneminde gider yazılan faturanın sonradan sahte olduğunun tespiti.
İdarece Tarh
- Örnek: Muhtasar beyannamenin verilmemesi nedeniyle idarece tarh.
- Ne zaman devreye girer? Beyanname verilmediğinde ya da idarenin elindeki verilere göre doğrudan tarh gerektiğinde.
- Gerekçe: Mevcut bilgi, emsal ve tespitler (beyan yok/eksik).
- Sonuç: İdarenin belirlediği matrah üzerinden tarh ve tebliğ; itiraz/uzlaşma yolları açılır.

Beyanınızı zamanında ve tam vermek, tarhın “beyan üzerine” yapılmasını sağlar; bu da çoğu zaman daha düşük ceza/riske yol açar. Gecikme veya eksiklik ikmalen ya da re’sen tarh ihtimalini artırır.

Beyan Üzerine Tarh Nedir?

Beyan üzerine tarh, mükellefin verdiği beyannameye göre verginin matrah ve tutar olarak hesaplanıp mükellefe bağlanmasıdır. Normal/olağan rejimde işler; siz beyanınızı (KDV, Muhtasar, GV/KV vb.) süresinde ve doğru verdiğinizde, idare beyanınıza aynen dayanarak vergiyi tarh eder. Sonrasında usulüne uygun tebliğ yapılır, vergi tahakkuk eder (ödenebilir hale gelir) ve ödeme safhasına geçilir.

Uygulama noktaları
- Doğruluk disiplini: Beyan öncesi e-fatura/e-arşiv–POS–banka–BA/BS üçlüsünü aylık karşılaştırın.
- Dönemsellik: Gelir/giderin ait olduğu dönemi doğru kapatın; iade/iptal/kuponları ayrı alt hesaplarda izleyin.
- İstisna/tevkifat/özel matrah gibi özel durumları manuel kontrol edin
- Elektronik tebligat kutusunu düzenli kontrol edin; ihtilaf doğarsa süreler kısa olabilir.
Sık hata örnekleri:
- Geç veya boş beyan (sonradan düzeltme gerektirir, ceza/faiz doğabilir).
- POS–banka uyuşmazlığı (gelir eksik/fazla beyanı).
- İade/iptal işlemlerinin beyana yansımaması (KDV’de farklar).

Beyan üzerine tarh, en düşük riskli tarh yoludur. Risk, beyan doğruluğu ve dönemsellik yönetimiyle doğrudan ilişkilidir.

Re’sen Tarh Nedir?

Re’sen tarh, beyanın hiç verilmediği, eksik/yanıltıcı olduğu ya da defter–belge düzeninin matrahı güvenle tespit etmeye elverişli olmadığı hallerde idarenin takdir ve inceleme bulgularına dayanarak kendi takdiriyle vergi tarh etmesidir. Çoğu zaman vergi ziyaı cezası ve gecikme faizi eşlik eder.

Ne tetikler?
- Beyanname verilmemesi veya süre aşımı.
- Sahte/şüpheli belge kullanımı, naylon fatura tespitleri.
- E-fatura/e-defter–POS–banka–BA/BS verileri arasında belirgin uyumsuzluk.
- Kayıt dışı hasılat emareleri, stok–satış farkları, emsal dışı fiyatlama.
Süreçte hangi organlar rol alır?
- Vergi inceleme elemanı raporu,
- Takdir komisyonu kararı,
- Toplanan deliller (karşıt inceleme, tutanaklar, veri eşleştirme raporları).
Sonuçlar ve haklar:
- Tarh ile birlikte ihbarname tebliği yapılır; 30 gün içinde dava veya uzlaşma yolları işletilebilir.
- Delil ve muhasebe dosyanız ne kadar güçlü ise ceza oranları ve sonuç o kadar olumlu etkilenir.

Re’sen tarh çoğunlukla delil standardı üzerinden şekillenir. Elektronik kayıt tutarlılığı ve karşıt inceleme dosyaları, sonucu belirleyen en kritik unsurlardır.

İkmalen Tarh Nedir?

İkmalen tarh, daha önce beyan üzerine tarh edilmiş (veya başka yolla tarh edilmiş) bir vergide, sonradan ortaya çıkan ek matrah nedeniyle ek vergi tarh edilmesidir. Yani ilk hesaplama yapılmıştır; fakat inceleme, karşıt inceleme, veri eşleştirmesi veya takdir sonucunda eksik beyan/yanlış kayıt tespit edildiğinde, mevcut tarha ilave yapılır.

Ne zaman devreye girer?
- Beyanda yer almayan gelir/hasılat sonradan bulunursa,
- Gerçeği yansıtmayan gider/indirim/istisna kullanıldığı ortaya çıkarsa (ör. sahte/şüpheli belge),
- Dönemsellik hatasıyla başka döneme atılan kayıtlar matrahı eksilttiyse,
- Transfer fiyatlandırması, örtülü kazanç veya stok farkları tespit edildiyse.
Sürecin aktörleri ve dayanaklar
- Vergi inceleme raporu,
- Karşıt inceleme tutanakları, e-fatura/e-defter, BA/BS, POS, banka verileri,
- Gerekiyorsa takdir komisyonu kararı.
Sonuçlar ve haklar
- Ek vergi ile birlikte çoğu zaman vergi ziyaı cezası ve gecikme faizi gündeme gelir.
- İhbarname tebliği sonrası 30 gün içinde uzlaşma veya dava yoluna gidilebilir.
- Düzeltme–şikâyet mekanizması (usul/hesap hatalarında) uygulanabilir.

İkmalen tarh, tarh zamanaşımı süresi içinde yapılabilir. Kronolojiyi gün–gün dosyalayın; tebliğ anından itibaren 30 günlük hak düşürücü süreleri kaçırmayın.

İdarece Tarh Nedir?

İdarece tarh, mükellefin beyannamesini vermediği ya da idarenin elindeki mevcut bilgi/emsallere göre verginin doğrudan idarece hesaplanıp tarh edilmesidir. Burada idare, beyanı beklemeden; sahip olduğu veriler, emsal ve tespitlere dayanarak vergiyi kendisince belirler.

Hangi haller tetikler?
- Beyannamenin verilmemesi (hiç veya süresinde verilmemiş),
- Beyanın içeriğini oluşturmaya yeter veri bulunması (e-belge, platform bildirimleri, bankacılık/POS verileri, BA/BS, gümrük kayıtları vb.),
- Mükellefin uzun süre sessizliği/erişilemezliği.
Re’sen tarhla farkı
- İdarece tarh, idarenin mevcut ve nispeten net verilere dayanarak doğrudan yaptığı tarhtır.
- Re’sen tarh çoğu kez takdir ve inceleme bulgularına, tahmini/emsal belirlemelere dayanır.
- Pratikte iki süreç birlikte anılsa da dayanak ve metodolojileri farklılaşabilir.
Sonuçlar ve haklar
- İhbarname tebliğ edilir; 30 gün içinde dava veya uzlaşma başvurusu yapılabilir.
- Çoğu durumda vergi ziyaı cezası ve gecikme faizi söz konusudur.
- Mükellef sonradan pişmanlık hükümlerinden yararlanamayabilir; durum dosyaya göre değerlendirilir.

İdarece tarh, “beyan yoksa idare hesaplar” prensibinin sonucudur. Beyanın zamanında verilmesi, en güçlü risk azaltıcı adımdır.

Tarh ve Tespit Farkı: Nerede Başlar, Nerede Biter?

Vergide tespit, idarenin olay, belge ve kayıtları inceleyip olgusal durumu ortaya koymasıdır; vergi hatası, eksik beyan, sahte/şüpheli belge gibi bulguların belgelenmesi aşamasıdır. Tarh ise bu bulgular veya mükellef beyanı üzerinden vergi borcunun kişi ve tutar olarak belirlenmesidir. Kısacası, tespit “ne oldu?”yu aydınlatır; tarh “kime, ne kadar vergi?”yi somutlaştırır.

Tespit başlar: E-fatura/e-defter, BA/BS, banka–POS verileri, saha denetimi, karşıt inceleme ve takdir komisyonu süreçleriyle delil/olgu toplanır.
Tespit biter → Tarh başlar: Matrah farkı hukuken kurulabilir hale geldiğinde idare tarh işlemini yapar (beyan/ikmalen/re’sen/idarece).
Tarh biter: İdarenin belirlediği vergi tebliğ edilir; artık tahakkuk (ödenebilirlik) zemini oluşur.

Unsur	Tespit	Tarh
Amaç	Olguları, delilleri, farkları ortaya koymak	Vergiyi kişi ve tutar olarak belirlemek
Dayanak	İnceleme raporu, veri eşleştirmesi, tutanak	Kanuni oran/kurallar + tespit/beyan
Hukuki sonuç	Tek başına borç doğurmaz	Tebliğ ile tahakkuka gider
Örnek	Sahte belge tespiti, beyan yokluğu bulgusu	2024/KV için 250.000 TL vergi tarhı

Kritik ayrım: Sadece tespit yapılmışsa dava/uzlaşma süreleri başlamaz. Süreler, tarhın tebliği ile işlemeye başlar.

Tarh Süresi Ne Kadardır?

“Tarh süresi” uygulamada tarh zamanaşımı süresi olarak anılır. Genel kural itibarıyla 5 yıldır. Süre, ilgili vergi dönemini izleyen takvim yılının başından itibaren işlemeye başlar.

Örnek: 2025 yılına ait bir vergide süre 01.01.2026’da başlar, 31.12.2030’da biter.
Süre, bazı işlemlerle kesilebilir/durabilir (ör. ihbarname tebliği, dava, uzlaşma süreçleri). Bu hallerde süre yeniden başlayabilir veya işlemeye ara verilebilir.

Vergi türüne ve somut işleme göre istisnalar bulunabilir; kritik dosyalarda profesyonel görüş alın.

Tarh Zamanaşımı Nedir?

Tarh zamanaşımı, vergi idaresinin bir vergi borcunu tarh edebileceği azamî hukukî süreyi ifade eder. Genel kural olarak 5 yıl olup süre, ilgili vergilendirme dönemini izleyen takvim yılının başından itibaren işlemeye başlar. Süre dolduğunda idare tarh edemez; mükellef yönünden güvence sağlar. Tarh zamanaşımının etkileri ve örnekleme:

İdare için: Süre içinde inceleme, tespit, tebliğ süreçlerini tamamlayıp tarh etmek zorundadır.
Mükellef için: Süre geçince o döneme ilişkin yeni bir tarhiyat riski kalkar (ancak tahsil zamanaşımı ve diğer borç/tahakkuk süreçleri ayrıdır).

Örnek Vergi Dönemi	Süre Başlangıcı	Tarh Zamanaşımı Bitişi	Not
2023	01.01.2024	31.12.2028	Genel 5 yıl kuralı
2024	01.01.2025	31.12.2029	Tebligat/dava kesebilir
2025	01.01.2026	31.12.2030	Uzlaşma süreçlerini izleyin

Sıkça Sorulan Sorular

Tarh hangi aşamayı ifade eder?

Vergilendirme sürecinde matrah üzerinden verginin miktar olarak belirlenmesini anlatır; bu belirleme sonrası tebliğ, itiraz/uzlaşma ve tahakkuk adımları devreye girer.

Tarh yapılmadan önce hangi belgeler önemlidir?

Defterler, faturalar, banka ekstreleri, sözleşmeler, e-fatura/e-defter kayıtları ve karşıt inceleme bulguları sürecin dayanağını oluşturur ve hata riskini azaltır.

Tarh sonrası uzlaşma mümkün müdür?

Evet, belirli koşullarda tarhiyat öncesi veya sonrası uzlaşma kurumuna başvurulabilir; bu yol tutarlarda indirim, faiz/cezalarda iyileşme sağlayabilir ve dava sürecini kısaltabilir.

Tarh zamanaşımı kaç yıldır?

Genel kural beş yıldır ve süre, ilgili dönemi izleyen takvim yılının başından itibaren işlemeye başlar; bazı tebligat ve yargısal işlemler süreyi kesebilir ya da durdurabilir.

Tarh yapılmadıysa mükellef açısından sonuç nedir?

Yetkili süre geçerse idare artık ilgili döneme ilişkin yeni bir belirleme yapamaz; ancak daha önce tahakkuk etmiş borçlar için tahsil süreleri ve işlemleri ayrıca değerlendirilir.

Tarh re’sen ne zaman gündeme gelir?

Defter-belgelerin ibraz edilmemesi, güvenilir bulunmaması veya sahte içerik şüphesi doğması hâlinde matrah takdir yoluyla belirlenir ve ağır yaptırımlar söz konusu olabilir.

Tarh ikmalen hangi durumlarda uygulanır?

Beyan vardır fakat eksik ya da hatalıdır; sonradan ortaya çıkan bilgi ve belgelere göre fark vergiler hesaplanır ve eksik kısım tamamlanır.

Tarh idarece nasıl yapılır?

Beyanname verilmemişse ve idarenin elinde banka, kamu veya üçüncü kişi kayıtları gibi güvenilir veriler varsa matrah idari yöntemle belirlenebilir ve bildirim yapılır.

Tarh öncesi kendi hatamı düzeltirsem avantajım olur mu?

Pişmanlık ve ıslah hükümlerinden yararlanarak kendiliğinden beyan ve ödeme yapılması hâlinde cezalarda önemli avantajlar sağlanabilir ve uyuşmazlık riski azalır.

Tarh sürecinde en sık yapılan hatalar nelerdir?

Yanlış matrah, hatalı oran/istisna, stopaj ve tevkifat eksiklikleri ile belgelendirme ve arşiv sorunları öne çıkar; düzenli mutabakat ve ikinci göz kontrolü bunları azaltır.

Tarh sonrası hangi başvuru yolları var?

Öncelikle uzlaşma ve düzeltme-şikâyet değerlendirilebilir; uygun değilse vergi mahkemesinde iptal veya düzeltme talepli dava açılabilir, süreler titizlikle izlenmelidir.

Tarh ile tahakkuk arasındaki ilişki nedir?

Vergi tutarı belirlendikten ve mükellefe bildirildikten sonra yasal şartlar oluştuğunda alacak takip edilebilir hâle gelir; böylece ödeme veya cebrî tahsil süreçleri gündeme gelir.

Tarh yaklaşırken zamanaşımı nasıl takip edilmeli?

Tebliğ tarihleri kayda alınmalı, takvim hatırlatıcıları kurulmalı ve inceleme/uzlaşma/dava işlemlerinin süreye etkisi danışmanla birlikte somut olay özelinde değerlendirilmeli, arşiv erişimi hazır tutulmalıdır.

Derya4 Kasım 2025

Tarh Nedir? Vergide Tarh Ne Demek? Zamanaşımı Süresi Nedir?

Tarh Nedir?