Fiyat Farkı Faturası Nedir? Ne Zaman ve Nasıl Kesilir?
Fiyat farkı faturası, daha önce düzenlenmiş bir satış faturasındaki bedelin sonradan değişmesi halinde, aradaki tutarı belgeleyen ikinci bir fatura türüdür. Genellikle gecikmiş teslimatlar, kur veya hammadde artışları, sözleşmeye dayalı revizyonlar ve maliyet güncellemeleri bu belgeyi zorunlu kılar. Amaç, muhasebe kayıtlarını ve vergi matrahını gerçeğe uygun hâle getirerek taraflar arasında şeffaf denge kurmaktır. Doğru senaryoda fiyat farkı faturası kesildiğinde raporlama tutarlılığı sağlanır, yanlış senaryoda ise gereksiz vergi ve ceza riskleri doğar.
Fiyat Farkı Faturası Nedir?
Fiyat farkı faturası, ilk fatura kesildikten sonra ortaya çıkan maliyet değişikliğini bağımsız bir belgeyle kayıt altına alır ve iki tarafın mutabakatını yeniden tesis eder. Bu değişiklik çoğu zaman sözleşme gereği maliyet endeksleri, kur farkları veya sonradan verilen onaya bağlı fiyat güncellemelerinden kaynaklanır. Belge, ilk işlemin niteliğini değiştirmez; yalnızca bedeldeki artış veya azalışı yansıtır ve matrahı düzeltir. Böylece hem alıcı hem satıcı tarafın muhasebe kayıtları doğru, izlenebilir ve denetlenebilir bir yapıda tutulur. Yanlış belge türü seçildiğinde iadeyle karıştırma veya iskonto gibi hatalı sınıflandırma riski ortaya çıkar. Öne çıkan noktalar:
- Varsa sözleşme maddeleri ve revizyon şartları kontrol edilir.
- İlk fatura bilgileri referans alınarak yalnız fark tutarı gösterilir.
- KDV etkisi, ilk işlemin niteliği üzerinden hesaplanır.
- Açıklama satırı anlaşılır ve denetime elverişli yazılır.
| Durum | Açıklama | Belge Mantığı | KDV Bazı | Sonuç |
|---|---|---|---|---|
| Maliyet artışı | Hammadde, kur veya endeks artışı | Fark faturası ile ek bedel | İlk işlemin oranı | Toplam bedel yükselir |
| Maliyet düşüşü | İndirim veya revizyonla azalma | Eksi satır/matrah düşüşü | İlk işlemin oranı | Bedel geriye çekilir |
| Sözleşme revizyonu | Tarihsel endeks uygulaması | Fark faturası, dönemsellik vurgusu | İlgili dönemin oranı | Uyum ve izlenebilirlik |
| Hesap hatası | Tutar veya oran yanlışı | Fark veya iade senaryosu | İlk işlemin oranı | Kayıtlar düzeltilir |
Hangi Durumlarda Fiyat Farkı Faturası Düzenlenir?
Uygulamada en sık karşılaşılan gerekçe, tedarik zincirindeki değişken maliyetlerin sipariş ile teslim arasındaki sürede farklılaşmasıdır. Kamu ve özel sektör sözleşmelerinde endekse bağlı revizyon maddeleri, teslim sonrası doğan farkı belgelemeyi zorunlu kılar. Kur farkı, yabancı para cinsinden sözleşmelerde bedelin ulusal para karşılığını etkileyerek fiyata ek bir fark doğurabilir.
İlk fatura sonrası verilen ticari indirim veya şartname değişikliği, bedeli düşürmek üzere eksi yönlü fark düzenlenmesini gerektirebilir. Hatalı belge seçimi yerine doğru senaryoyla düzenlenen fark faturası, ilerideki denetim ve iade süreçlerinde büyük kolaylık sağlar. Uygulama örnekleri:
- Endekse bağlı revizyonla çimento, demir veya ambalaj maliyetleri yükselir.
- Teslim gecikmesiyle sözleşmede yazan cezai şart bedelden düşürülür.
- Kur artışı nedeniyle döviz bazlı satışın ulusal para karşılığı yükselir.
- Sonradan onaylanan tasarım değişikliği işçilik bedelini artırır.
| Senaryo | Neden | Yön | Belge Satırı | Not |
|---|---|---|---|---|
| Endeks artışı | Sözleşme revizyonu | Artı | “Endeks farkı” | Dönem ve formül belirtilmeli |
| Kur farkı | Dövizli satış | Artı/Eksi | “Kur farkı” | Kur tarihi net olmalı |
| Cezai şart | Gecikme indirimi | Eksi | “Cezai şart kesintisi” | Sözleşme maddesi yazılmalı |
| Tasarım onayı | Ek işçilik/malzeme | Artı | “Tasarım değişikliği bedeli” | Talep formu referansı önemli |
Fiyat Farkı Faturası Ne Zaman Kesilir?
Doğru zamanlama, farkın hangi dönemin KDV ve gelir tablolarını etkileyeceğini belirlediği için kritik önemdedir. Genel yaklaşım, farkın doğduğu bilgi ve belgelerin kesinleştiği tarihte faturanın düzenlenmesidir. Sözleşme gereği endeks hesaplaması ay sonlarında yapılırsa, hesaplamanın onaylandığı gün fark faturası düzenlenerek dönemsellik korunur. Dövizli işlemlerde, sözleşmede belirlenen kur tarihi veya fiilî gerçekleşme tarihi esas alınır. Geriye dönük düzensiz kesimler, gereksiz gecikme zammı ve ceza risklerini tetikler. Zamanlamayı doğru yönetmek için:
- Farkı doğuran olayın kesinleşme tarihini yazılı kayda bağlayın.
- Sözleşmedeki kur veya endeks tarihi hükmü yoksa mutabakatla belirleyin.
- Ay kapanışından önce onay akışını tamamlayın.
- Farkı birikmeden, periyodik olarak faturalandırın.
| Durum | Kesinleşme Anı | Fatura Zamanı | Dönem Etkisi | İpucu |
|---|---|---|---|---|
| Endeks farkı | Resmi hesap/rapor onayı | Onay günü | İlgili ay | Süreç takvimi oluşturun |
| Kur farkı | Kur tarihi belirlenmesi | Aynı gün | İlgili ay | Kur parametresini belgeleyin |
| Cezai indirim | Protokol imzası | İmza günü | İlgili ay | Ekte protokol numarası verin |
| Hesap hatası | Hata tespiti | Tespit günü | İlgili ay | Hata tutanakları saklanır |
Fiyat Farkı Nasıl Kesilir? Adım Adım Uygulama (e-Belge Dahil)
Fiyat farkı faturası, satış faturası türünde düzenlenir ve yalnızca farkı konu alır; ilk fatura bilgisi açıklamada referans gösterilir. e-Fatura veya e-Arşiv kullanan işletmeler, belgenin senaryosunu satış olarak seçip satır açıklamasında farkın niteliğini, dayanağını ve tarihini yazar. Matrah, sadece fark tutarı üzerinden hesaplanır; KDV oranı, ilk işlem hangi orana tabi ise aynı oran uygulanarak belirlenir.
Eksi fark durumunda, matrah eksi yazılarak toplam düşürülür; iade faturasıyla karıştırılmamalıdır, çünkü mal/hizmet iadesi yoktur. Belgeye sözleşme, mutabakat, endeks hesap tablosu veya kur tespit formu gibi dayanaklar eklenirse kontrol daha hızlı tamamlanır. Adımlar:
- İlk faturayı ve sözleşme maddelerini açıp farkın türünü netleştirin.
- Fark tutarını bağımsız matrah olarak hesaplayın, ilk oranı esas alın.
- Açıklamaya “ilk fatura numarası, tarihi, nedeni ve dönemi”ni yazın.
- Eklere hesap tablosu ve onay belgelerini ekleyin.
- Karşı tarafla mail yerine sistem içi onay akışını kullanın.
- Muhasebede ayrı bir hesap koduyla izleyip raporlamayı kolaylaştırın.
| Belge Alanı | Ne Yazılmalı | Örnek İfade | Hata Riski | Kontrol |
|---|---|---|---|---|
| Satır açıklaması | Neden, referans, dönem | “01.04.2025 tarihli 1234 no.lu faturaya ilişkin endeks farkı (Nisan 2025)” | Belirsiz ifade | Denetimde sorgu |
| Matrah | Sadece fark | 50.000 | Tüm bedeli tekrar yazma | Çifte vergi |
| KDV oranı | İlk oran | %20 | Yanlış oran | Beyan uyumsuzluğu |
| Ekler | Dayanak belgesi | Endeks tablosu | Eksik ek | Mutabakat gecikmesi |
KDV ve Muhasebe Etkisi: Oran, Matrah ve Kayıt
Fiyat farkı, mal veya hizmetin tabi olduğu KDV oranını aynen takip eder; yeni bir oran icat edilmez. Bu nedenle ilk faturada %20 oran varsa, artı ya da eksi farkın KDV’si de aynı oranda hesaplanır. Muhasebe tarafında, farklar ayrı hesaplarda izlenirse gelir ve gider analizleri temiz biçimde raporlanır. Eksi yönlü farklar, satışların indirilmesi yerine fiyat farkı hesabı üzerinden mahsup edilerek izlenebilir. Dönemsellik ilkesi gereği, farkın ortaya çıktığı ayın beyanı ve yevmiye kaydı tutarlı biçimde tamamlanmalıdır. Hesaplama ipuçları:
- Oranı değil, matrahı güncellersiniz; oran sabit kalır.
- Eksi farklarda KDV de eksi hesaplanır; toplamı azaltır.
- Bedel değişikliği kârlılık analizinde ayrı başlıkta raporlanmalıdır.
- Geçmiş ayı etkileyen farklarda not dökümü ekleyin.
| Örnek | Matrah | KDV Oranı | KDV Tutarı | Toplam |
|---|---|---|---|---|
| Artı fark | 50.000 | %20 | 10.000 | 60.000 |
| Eksi fark | -20.000 | %20 | -4.000 | -24.000 |
| Oran %10 senaryosu | 30.000 | %10 | 3.000 | 33.000 |
| Hizmet farkı | 15.000 | %20 | 3.000 | 18.000 |
Fiyat Farkı mı, İade mi, İskonto mu? Doğru Belgeyi Seçme
Mal iadesinde fiziksel dönüş veya hizmetin hiç gerçekleşmemesi söz konusudur; bu durumda iade faturası düzenlenir. İskonto ise çoğu zaman satış anında veya satış sonrası mutabakata bağlı indirimdir; sözleşmesel koşullar varsa eksi fark gibi belgelense de “iskonto” ile “fiyat farkı” kavramsal olarak ayrıdır. Fiyat farkı, mal veya hizmetin gerçekte gerçekleşmiş olduğu ancak bedelinin sonradan değiştiği özel durumu anlatır. Karışıklık, özellikle eksi yönlü farklarda iade ile farkın birbirine benzemesinden kaynaklanır. Yanlış belge seçimi, stok ve KDV kayıtlarında zincirleme uyumsuzluk yaratır. Ayırt etme anahtarları:
- Fiziksel geri dönüş varsa iade; yoksa fark veya iskonto düşünün.
- Sözleşmede endeks revizyonu varsa fiyat farkı kullanın.
- Satış anında bilinen indirim, iskonto olarak uygulanır.
- Stok etkisi istenmiyorsa iade yerine fark belgelendirilir.
| Durum | Belge Türü | Stok Etkisi | KDV Etkisi | Kritik Not |
|---|---|---|---|---|
| Mal iadesi | İade faturası | Var | İlk oran | Stok hareketi gerekir |
| Sonradan indirim | İskonto/fark | Yok | İlk oran | Sözleşme şartı önemli |
| Endeks/kaynak artışı | Fiyat farkı | Yok | İlk oran | Dönemsellik şart |
| Hatalı tutar | Fiyat farkı veya iptal/yeniden | Değişken | İlk oran | Senaryoya göre karar |
Açıklama Satırı Nasıl Yazılır? Denetime Hazır Metin Örnekleri
Açıklama satırı, farkın neye dayandığını açıkça ortaya koymalı; tarih, numara ve dönem bilgileriyle denetimi kolaylaştırmalıdır. Belirsiz ifadeler tercih edilmemeli, “fark” kelimesi tek başına bırakılmamalıdır. İlk fatura referansı açıkça verilerek iki belge arasında iz sürme imkânı sağlanır. Kur veya endeks farklarında hesaplama yöntemi ve dayanak belgeye atıf yapılması uyuşmazlık riskini azaltır. Kısa ama bilgi dolu cümle, hem karşı tarafın onayını hızlandırır hem de muhasebe kontrolünü kolaylaştırır. Hazır kullanılabilir örnek metinler:
- “15.05.2025 tarihli 4567 no.lu satış faturası için Haziran 2025 endeks artışına bağlı fiyat farkı.”
- “01.04.2025 tarihli 1234 no.lu faturaya ilişkin kur farkı (teslim tarihi kuru esas alınmıştır).”
- “Protokol 2025/09 kapsamındaki cezai şart indirimi nedeniyle eksi fiyat farkı.”
- “Tasarım revizyon onayı 20.06.2025 gereği ek işçilik bedeli farkı.”
| Durum | Doğru İfade | Sakınılacak İfade | Gerekçe | Etkisi |
|---|---|---|---|---|
| Endeks farkı | Tarih, no, dönem yaz | “Fiyat farkı” | Belirsiz | Sorgu artar |
| Kur farkı | Kur yöntemi belirtilir | “Kurdan dolayı” | Yetersiz | Mutabakat uzar |
| Cezai şart | Protokol numarası var | “Ceza kesildi” | Resmiyet yok | İtiraz doğar |
| Tasarım | Onay tarihi yazılır | “Ek işçilik” | Dayanak eksik | Reddetme riski |
Kamu ve Özel Sektörde Fiyat Farkı Uygulamaları
Kamu ihalelerinde sözleşmeler genellikle endeks formülleri, geçici/kesin kabuller ve hakediş dönemleriyle ayrıntılı düzenlenir. Bu yapıda fiyat farkı, hakediş raporlarının onaylandığı tarihte ve formüle göre hesaplanarak belgelendirilir. Özel sektörde ise taraflar, kuralları sözleşmeye, sipariş şartlarına veya tedarikçi protokollerine yazarak esneklik sağlar. Esas olan, farkı doğuran mekanizmanın yazılı olması ve onay sürecinin iz bırakacak şekilde yürütülmesidir. Her iki alanda da dönemsellik ve doğru oran uygulaması denetimin ilk bakacağı kriterdir. Uygulama farkları:
- Kamu tarafında formül ve dönem katı şekilde belirlenir.
- Özel sektörde mutabakat ve esneklik fazladır.
- Hakediş bazlı işler farkın dönemini netleştirir.
- Protokol ve tutanaklar uyuşmazlıkta en güçlü dayanak olur.
| Alan | Belge Dayanağı | Zamanlama | Hesap Yöntemi | Kontrol Noktası |
|---|---|---|---|---|
| Kamu | Sözleşme ve hakediş | Onay tarihi | Formül/endeks | Tutarlı rapor |
| Özel | Sözleşme/protokol | Mutabakat tarihi | Mutabakata bağlı | Belgeli süreç |
| Dövizli işler | Kur hükmü | Kurun belirlendiği gün | Kur farkı | Kur kaydı |
| Proje işleri | Değişiklik emri | Onay sonrası | Ek iş/eksiltme | Onay formu |
Rakamla Örnekler: Artı ve Eksi Fark Senaryoları
Somut rakamlar, doğru belge kurgusunu hızla kavramayı sağlar ve uygulamada hata payını düşürür. Aşağıdaki örneklerde, oran ve matrah mantığını nasıl taşımanız gerektiğini net biçimde görebilirsiniz. Artı farkta toplam bedel artarken KDV de eklenir; eksi farkta her ikisi de azalır. Dikkat edilmesi gereken, ilk işlemin oranını koruyarak sadece matrahı fark tutarı kadar değiştirmektir. Net ve izlenebilir açıklamalarla bu kayıtlar denetimde kolayca doğrulanır. Hesap örnekleri:
- İlk satış: 200.000 matrah, %20 KDV; toplam 240.000. Endeks artışıyla 30.000 fark doğar → KDV 6.000, toplam artış 36.000.
- Kur farkı eksi: -15.000 matrah, %20 KDV -3.000; toplam azalış -18.000.
- Hizmet farkı: 12.000 matrah, %20 KDV 2.400; toplam 14.400.
- Oranı %10 olan malda eksi fark: -8.000 matrah, KDV -800; toplam -8.800.
| Senaryo | Fark Matrahı | KDV Oranı | KDV Tutarı | Toplam Değişim |
|---|---|---|---|---|
| Endeks artışı | 30.000 | %20 | 6.000 | 36.000 |
| Kur farkı eksi | -15.000 | %20 | -3.000 | -18.000 |
| Hizmet artı fark | 12.000 | %20 | 2.400 | 14.400 |
| Oran %10 eksi | -8.000 | %10 | -800 | -8.800 |
Sık Yapılan Hatalar ve Kaçınma Yolları
En yaygın hata, tüm bedeli tekrar yazarak çifte vergileme ve gelir şişirmesi yapmaktır. Bir diğer sık hata, eksi fark gerektiren durumda iade faturası keserek stok hareketi yaratmaktır. Açıklama satırında tarih ve belge numarası vermemek, mutabakatı uzatır ve denetimde gereksiz yazışmalar doğurur. KDV oranını hatalı seçmek, beyanlarla defterler arasında uyumsuzluk oluşturur. Belgeleri geç düzenlemek ise dönemsellik ilkesini bozarak gereksiz faiz ve ceza riskini artırır. Kaçınma listesi:
- Farkı matrah olarak yazın; ilk bedeli kopyalamayın.
- Eksi fark ile iadeyi karıştırmayın; stok etkisini kontrol edin.
- Açıklamaya referans bilgilerini mutlaka ekleyin.
- Oranı ilk işleme eşitleyin; oran değişimi yapmayın.
- Kapanıştan önce onay akışını tamamlayın.
| Hata | Neden Zararlı | Doğru Uygulama | Kontrol Sorusu | Etkisi |
|---|---|---|---|---|
| Tüm bedeli yazmak | Çifte vergi | Sadece fark matrahı | Yalnız fark mı yazdım? | Beyan şişer |
| İade ile karıştırma | Stok bozulur | Fark faturası | Stok döndü mü? | Kayıt karmaşası |
| Eksik açıklama | Mutabakat uzar | Referans ver | Hangi belgeye ait? | Süreç gecikir |
| Yanlış oran | Beyan uyumsuz | İlk oran | İlk faturanın oranı ne? | Ceza riski |
Operasyonel İpuçları: Akış, Onay ve Arşiv
Süreçleri standartlaştırmak, hem hız kazandırır hem de denetimde güven yaratır. Fark doğuran olaylar için kısa bir kontrol listesi ve onay akışı belirlemek iyi bir başlangıçtır. Belgeleri tek klasör yapısında ve adlandırma kurallarıyla saklamak, geri dönüş süresini dramatik biçimde kısaltır. Muhasebe programında fiyat farkı için ayrı kodlar ve raporlar kullanmak, aylık kapanışları temiz tamamlamayı kolaylaştırır. Karşı tarafla mutabakatları elektronik ortamda yaparak kaydı güçlendirir ve itirazları azaltırsınız. Uygulanabilir öneriler:
- “Fark dosyası” klasörü: sözleşme, hesap tablo, onay ve protokol bir arada.
- Açıklama metinleri için şablon oluşturun ve ekipçe kullanın.
- Ay kapanış takvimi hazırlayıp onay sürelerini netleştirin.
- Raporlarda “fiyat farkı gelir/gider” kırılımı ekleyin.
- Eksi farklarda yetki seviyesi ek onayla artırılsın.
| Araç | Amaç | Nasıl Yardımcı Olur | Sahip | Periyot |
|---|---|---|---|---|
| Şablon açıklama | Tutarlılık | Denetim ve mutabakat hızlanır | Muhasebe | Sürekli |
| Kapanış takvimi | Dönemsellik | Gecikme ve ceza önlenir | Finans | Aylık |
| Klasör yapısı | Erişilebilirlik | Belge bulma süresi düşer | Satın alma | Sürekli |
| Kod ayrımı | Raporlama | Kârlılık analizi netleşir | Raporlama | Aylık |
6 mb İnternet SMS 1000 dakka istiyorum 500
Uygulama çok iyi