Psikoteknik Belgesi Nedir? Nasıl Alınır? Kimler Almalıdır?

Psikoteknik belgesi, sürücülerin algı, dikkat, muhakeme, tepki hızı, el–göz–ayak koordinasyonu, risk farkındalığı ve stres altında karar verme gibi nöropsikolojik yeterliliklerini ölçen standart bir değerlendirme sonucunda verilen, resmî ve süreli geçerliliğe sahip uygunluk raporudur. Temel amaç, başta ticari araç kullanıcıları olmak üzere trafiğin tüm paydaşları için kazaları önlemek, iş güvenliğini yükseltmek ve mesleki yeterliliği belgelendirmektir. Bu belge, yetkilendirilmiş psikoteknik değerlendirme merkezlerinde yapılan bilgisayar destekli testler ve uzman psikolog/hekimin klinik görüşü ile oluşturulan e-rapor üzerinden düzenlenir.

Psikoteknik Belgesi Nedir?

Psikoteknik belgesi, sürücü davranışlarının güvenlik riskini ölçmeye yarayan standart testler ve klinik mülakat sonucunda verilen bir yeterlilik belgesidir. Testler bilgisayar destekli simülasyonlarla yürütülür; dikkat dağınıklığı, reaksiyon zamanı, stresle başa çıkma, risk algısı ve sürekli dikkat gibi başlıklarda ölçüm yapılır. Ölçümlerin amacı:

• Dikkat (seçici/bölünmüş): Trafikteki kritik uyarılara odaklanma ve aynı anda birden çok girdiyi yönetme.
• Tepki süresi (reaksiyon): Ani tehlike veya talimata en kısa sürede doğru tepki verme.
• Algısal hız ve doğruluk: Yön, mesafe ve hız tahmini; işaret ve tabelaları fark etme.
• El–göz–ayak koordinasyonu: Direksiyon, pedallar ve görsel takipte senkron hareket.
• Hafıza ve yürütücü işlevler: Rota/kuralları hatırlama, problem çözme ve kurala uygun karar.
• Stres–impuls kontrolü: Yoğun trafik ve baskı altında duygusal dengeyi koruma.

Test Alanı	Ne Ölçer?	Örnek Görev	Sürüşte Karşılığı	Hata
Seçici dikkat	Kritik uyaranı ayıklama	Karışık ekranda hedefi seçme	Ani fren/ışık değişimini fark etme	Yanlış hedefe tepki
Bölünmüş dikkat	Çoklu görev yönetimi	İki akışı aynı anda izleme	Aynalar–panel–yol koordinasyonu	Bir görevi ihmal
Tepki süresi	Hız + doğruluk	Işığa/işarete basma	Tehlikeye en hızlı doğru tepki	Geç/yanlış basma
Koordinasyon	El–göz–ayak senkronu	Joystick–pedal eşgüdümü	Şerit takibi + hız kontrolü	Şeritten sapma
Algısal hız	Hızlı ve doğru ayırt	Hız/yön kıyaslama	Mesafe–hız tahmini	Yanlış mesafe algısı
Yürütücü işlev	Kural/plan–karar	Kural içeren eşleştirme	Kavşakta doğru tercih	Kural ihlali
Stres kontrol	Duygu düzenleme	Zaman baskılı görev	Trafik sıkışıklığında soğukkanlılık	Aşırı impuls/öfke

Kimler Psikoteknik Belgesi Almak Zorundadır?

Genel kural olarak ticari amaçla yolcu veya eşya/kargo taşımacılığı yapan sürücüler psikoteknik belgesi almakla yükümlüdür. Bunun dışında, kurumsal risk politikaları, denetim süreçleri veya yargısal/idari kararlar da değerlendirmeyi zorunlu kılabilir.

Sürücü Profili	Araç/İş	Neden Zorunlu?	Denetimde Ne İstenir?
Taksi/Minibüs/Servis	Yolcu taşıma	Yolcu güvenliği, yoğun şehir içi risk	Psikoteknik e-rapor, SRC, kimlik/ehliyet
Otobüs/Kamyon/Tır	Uzun yol/şehir içi yük	Uzun süre sürüş + ağır araç riski	E-rapor, mesleki evrak, dinlenme planı
Kurye/Dağıtım	Hızlı teslimat	Sık dur–kalk, yoğun dikkat ihtiyacı	E-rapor doğrulaması, görev yönergesi
Kurumsal filo	Şirket içi taşıma	İşveren sorumluluğu ve İSG	E-rapor, şirket prosedürleri

Psikoteknik Belgesi Nasıl Alınır? (Adım Adım Başvuru ve Test Süreci)

Psikoteknik belgesi, yetkilendirilmiş merkezlerde uygulanan bilgisayar tabanlı testler, psikolog değerlendirmesi ve hekim onayı ile sonuçlanan bir süreçtir. Bireysel başvurudan kurumsal (toplu) başvuruya kadar pratik ve eksiksiz yol haritası:

1. Ön Hazırlık ve Randevu
   • Merkez seçimi: Yetkili, cihaz parkı güncel ve raporlaması açık bir merkez belirleyin.
   • Randevu: Online/telefon randevusu ve kimlik–ehliyet bilgileri ile ön kayıt.
   • Belge seti: Kimlik, sürücü belgesi, fotoğraf (gerekirse), aydınlatma/onam formları.
   • Fiziksel–ruhsal hazırlık: Testten 24 saat önce uyku, ağır yemek ve aşırı kafeinden kaçınma, rutin ilaç beyanı.
2. Merkezde Kayıt ve Ön Değerlendirme
   • Kimlik doğrulama ve kişisel veri işleme onayı.
   • Sağlık beyanı: Gözlük/lens, işitme cihazı, rutin ilaçlar, yakın tarihli operasyon/rahatsızlıklar.
   • Kısa oryantasyon: Test modüllerinin tanıtımı, örnek alıştırma.
3. Test Uygulaması (1–1,5 Saat)
   • Dikkat ve seçici dikkat testleri
   • Reaksiyon süresi (görsel/işitsel)
   • El–göz koordinasyonu, psikomotor uyum, izleme
   • Hız–mesafe algısı
   • Kural belleği ve muhakeme
   • Stres/öfke regülasyonu (davranışsal ölçekler ve performans tutarlılığı)
4. Psikolog Değerlendirmesi
   • Skorların normatif değerlerle kıyası, tutarlılık ve hata profili analizi.
   • Gerekirse kısa klinik görüşme: uyku, vardiya, ilaç, dikkat/anksiyete öyküsü.
   • Gelişim önerileri ve tekrar test gerekip gerekmediği.
5. Hekim Onayı ve Belge
   • Psikolog raporunun hekimce onaylanması; uygunluk/uygun değil kararı.
   • Belge tescili ve teslimi (merkezin entegrasyonuna göre e-doğrulama erişimi).

Gözlük/Lens, İşitme Cihazı ve Tıbbi Ekipmanlarla Teste Girmek

Görme–işitme gibi duyusal destekler, günlük sürüşünüzde nasılsa testte de öyle kullanılmalıdır. Amaç gerçek hayattaki fonksiyonu ölçmektir.

1. Gözlük/Lens
   • Kullanıyorsanız mutlaka takın. Testin önemli kısmı görsel uyaranlara dayanır; numarasız/uygun olmayan lens puanınızı düşürebilir.
   • Yedek lens/solüsyon bulundurun. Ekran parlamasına karşı yansıma önleyici cam avantaj sağlar.
   • Renk körlüğü veya derinlik algısı sorunlarınız varsa test öncesi uzmanınıza danışın.
2. İşitme Cihazı
   • İşitsel uyarı içeren bölümlerde aktif kullanın; pil/şarj durumunu testten önce kontrol edin.
   • Gürültü ayarı olan cihazlarda standart moda geçin; aşırı gürültü engelleme bazı uyarıları maskeler.
3. Diğer Tıbbi Ekipmanlar
   • Ortopedik destekler, bileklik/atel, kan şekeri ölçümü gibi rutinler testle çelişmez; merkeze önceden bildiriniz.
   • Düzenli ilaç kullanıyorsanız (özellikle sedatif, antipsikotik, antiepileptik vb.) dozu ve zamanı merkezle paylaşın; yan etki şüphenizde hekim görüşü alın.
   • Fotosensitif epilepsi öyküsünde ekran uyarıları önemli olabilir; merkezden ekran parlaklığı/kontrast ayarı ve ara mola isteyin.
4. Yanınıza alın
   • Gözlük/lens ve yedekleri, işitme cihazı ve pil/şarj.
   • İlaç–tanı kartı veya hekiminizin son raporu (varsa).
   • Su ve kısa bir atıştırmalık (molalarda).

“Uygun Değil” Sonucu Çıkarsa Ne Olur? İtiraz ve Yeniden Değerlendirme

“Uygun değil” kararı, çoğu zaman geçici performans düşüşü (uykusuzluk, anksiyete, görme/işitme desteği olmaması, yönerge hatası) veya daha kalıcı bir işlevsellik soruna işaret eder. Süreç itiraz–düzeltici aksiyon–yeniden değerlendirme kurgusuyla yönetilir.

Neden	Ne Yapılır?	Bekleme/Plan	Not
Uykusuzluk/anksiyete	Dinlenme, deneme testleri, nefes egzersizi	Kısa bekleme + yeni randevu	İlk testte acele etmeyin
Gözlük/lens/cihaz yok	Destekle yeniden test	Hızlı yeniden değerlendirme	Donanımı tam götürün
Yönerge hatası	Ön prova + test stratejisi	Kısa eğitim + tekrar	Hız–doğruluk dengesi şart
İlaç yan etkisi	Hekim görüşü + saat ayarı	Hekim önerisi sonrası test	Sedatif saatlerine dikkat
Süreğen işlev bozukluğu	Uzman hekim raporu, rehabilitasyon	Tedavi/rehab. sonrası tekrar	Merkez–hekim koordinasyonu

• İtiraz ve yeniden değerlendirme adımları
  • Sonuç raporunu inceleyin: Hangi alanlarda başarısızlık var? (dikkat/reaksiyon/koordinasyon vb.)
  • Düzeltici–önleyici aksiyon: Uyku düzeni, cihazların kullanımı, deneme bataryaları, gerekiyorsa hekim konsültasyonu.
  • Farklı yetkili merkezde ikinci görüş: Prosedüre uygun biçimde başka bir merkezde değerlendirme talep edin.
  • Belgelendirme: Hekim raporları, cihaz ayar kayıtları ve eğitim katılımları dosyalanmalı.
  • Yeniden test: Merkezin belirlediği aralıkta tekrar randevu alın; önce deneme ekranları ile ısının.

Psikoteknik Raporu Geçerlilik Süresi 2025: Ne Zaman Yenilenir?

Psikoteknik raporu, sürücünün bilişsel ve psikomotor yeterliliklerinin süreli olarak uygun bulunduğunu belgeleyen resmî bir dokümandır. Uygulamada yaygın kabul, raporun belirli yıllar (genellikle 5 yıl) geçerli olduğudur; ancak yerel idare talimatları, merkez prosedürleri ve işveren İSG politikaları ek şartlar getirebilir. Bu nedenle geçerlilik bitiş tarihini sürücü ve işverenin birlikte takip etmesi, denetimlerde ceza ve faaliyet aksaması yaşanmaması için kritiktir. Yenileme mantığı:

• Takvimsel yenileme: Geçerlilik bitmeden 1–3 ay önce randevu planlayın; sonuçta e-rapor yeniden üretilir.
• Olay bazlı yenileme: Aşağıdaki durumlar erken yeniden değerlendirme gerektirebilir:
  • Ağır/yaralanmalı kaza veya sık trafik ihlalleri/puan kaybı,
  • İşverenin sıfır tolerans politikası (kritik rotalar, okul/çocuk servisi),
  • Görme–işitme durumunda belirgin değişiklik, yeni tıbbi tanı veya ilaç kullanımı,
  • Görev/hat değişikliği (ör. şehir içinden uzun yola geçiş).
• İş değişikliği: Yeni işveren uyum taraması isteyebilir; raporunuz geçerli olsa dahi yeniden test talep edilebilir.

SRC Belgesi ile Psikoteknik İlişkisi: Birbirini Nasıl Tamamlar?

SRC belgesi, ticari taşımacılıkta mesleki yeterlilik (mevzuat, güvenli sürüş kuralları, trafik–taşımacılık bilgisi) gösteren bir yetkinlik belgesidir. Psikoteknik ise sürücünün psikometrik performansını (dikkat, tepki, koordinasyon, stres altında karar) objektif testlerle doğrular. Farklar:

Kriter	SRC Belgesi	Psikoteknik Raporu
Amaç	Mesleki eğitim ve mevzuat bilgisi (yük/yolcu, şehir içi/dışı)	Bilişsel–psikomotor sürüş yeterliliği
Değerlendirme	Eğitim + varsa sınav	Test bataryası + klinik görüş
Kapsam	SRC-1/2 (yolcu), SRC-3/4 (yük), SRC-5 (tehlikeli madde vb.)	Dikkat, tepki süresi, koordinasyon, yürütücü işlevler
Geçerlilik	Süreli (yenileme/meslek grubu şartlarına bağlı)	Süreli (uygulamada yaygın olarak yıllar, genelde 5)
Belge Niteliği	Eğitim temelli yeterlik	Performans temelli uygunluk
Denetimde	Mesleki belge ibrazı	E-rapor doğrulaması

• Birlikte nasıl çalışırlar?
  • İşe giriş: SRC ile mevzuat–mesleki bilgi kanıtlanır; psikoteknik ile güvenli kullanım kapasitesi doğrulanır.
  • Riskli hat ataması: SRC türü (yolcu/yük) + güncel psikoteknik sonucu birlikte değerlendirilir.
  • Kaza/ihlal sonrası: SRC varlığı yeterli değildir; yeniden psikoteknik ve gerektiğinde eğitim tazelemesi gerekir.
  • Denetim: Ehliyet + SRC + psikoteknik + sağlık seti birlikte arşivlenir.

Taksi–Minibüs–Servis Sürücüleri İçin Psikoteknik: Uyum Rehberi

Şehir içi hatlarda çalışan taksi, minibüs/dolmuş ve personel/öğrenci servis sürücüleri; sık dur-kalk, yoğun yaya trafiği, yolcu iletişimi, zaman baskısı ve dar alan manevraları nedeniyle yüksek bilişsel-psikomotor yük altındadır. Psikoteknik belgesi, bu sürücülerde dikkat, tepki süresi, algısal hız, el-göz-ayak koordinasyonu, stres ve impuls kontrolünün standardize biçimde yeterli olduğunu belgelendirir. Uyumun sürdürülebilmesi için sadece belge almak yetmez; günlük disiplin, rota yönetimi ve denetim dosyalaması birlikte yürütülmelidir.

• Günlük uyum adımları
  • Kısa öz-değerlendirme: Uyku, yorgunluk, baş ağrısı, duygu durumu kontrolü (2 dakikalık rutin).
  • Görsel/işitsel yeterlik: Gözlük/lens/işitme cihazı kullanıyorsanız araç içine geçmeden aktif edin.
  • Odak artırıcı mikro rutin: 60–90 saniyelik nefes egzersizi (4-7-8 tekniği) ve göz odağı ısınması.
  • Araç içi dikkat dağıtıcılar: Telefon bildirimleri sessiz, kişisel müzik düşük-orta düzey.
  • Yolcu iletişimi: Güzergâh, ücret ve kuralları kısa ve net aktarın; tartışmaya girmeden de-eskalasyon yöntemini kullanın.
• Prosedürler
  • Duruş noktası ve kapı disiplini: Kapı açma-kapama tam duruş sonrası; aynalar ve kör nokta kontrolü.
  • Güzergâh uyumu: İzin verilen durak/güzergâh dışına çıkmayın; ani rota değişiklikleri dikkati böler.
  • Yoğun saat yönetimi: Mikro molalar (2–3 dk) ve su takviyesi; hipoglisemiden kaçınmak için ağır öğün yok.

Risk	Belirti	Önleyici Aksiyon
Monotonluk & dikkat kaybı	Kısa süreli dalma, durağı kaçırma	Vardiya içi mikro molalar, nefes egzersizi
Yoğun trafik stresi	Agresif hızlanma/frenleme	Öfke yönetimi eğitimi, rota zaman tamponu
Gece vardiyası yorgunluğu	Tepki süresi uzaması	Vardiya rotasyonu, kafein dengesi, uyku hijyeni
Güzergâh değişiklikleri	Kural ihlali artışı	Kural belleği tazeleme eğitimi
Kaza/ihlal geçmişi	Tekrarlayan hatalar	Hedefli psikoteknik tekrar ve koçluk

Otobüs, Kamyon ve Tır Şoförleri İçin Psikoteknik Gereklilikleri

Uzun yol ve ağır vasıta sürüşü; monotonluk, sirkadiyen ritim bozulması, uzun süreli dikkat, mesafe-hız tahmini ve yük yönetimi gibi zorluklar içerir. Bu yüzden psikoteknik; algısal hız, seçici-bölünmüş dikkat, tepki süresi ve yürütücü işlev alanlarında eşik değerin korunmasını hedefler. Risk profili ve karşı önlemler:

• Monotonluk/uyku basması: 90–120 dakikada bir mikro esneme + su; kokpitte aşırı ısıdan kaçın.
• Ağır yük/denge: Manivela, rampa, yan rüzgârda algısal hız ve şerit disiplini; kritik rampalarda ön hız planı.
• Gece sürüşü: Göz kuruluğu ve parlamaya karşı damla ve yansıma önleyici cam; mümkünse döngü planı (vardiya dönüşümü).
• Acil durum: Lastik patlaması, fren ısınması, kaygan zemin; prosedür kartı (kısa yazı) kokpitte görünür olsun.

Okul Servisi, Turizm Taşımacılığı, Dağıtım–Kurye İçin Psikoteknik: Uyum Rehberi

Bu üç faaliyet alanı, yolcu profili ve zaman baskısı bakımından ayrışır; ortak noktaları ise yüksek dikkat, hızlı ama doğru karar, stres yönetimi ve iletişim gerektirmeleridir.

1. Okul Servisi
   • Öncelik: çocuk güvenliği. Seçici dikkat, koordinasyon ve impuls kontrolü öne çıkar.
   • Biniş-iniş protokolü: Tam duruş–el freni–kapı; refakat kontrolü; iniş alanı görüş açık olmalı.
   • Kayıtlı liste: Öğrenci listesi, acil iletişim kartları; geriye unutma kontrolü (koltuk sensörü/boş koltuk turu).
   • Rota ve hız: Okul çevresi yavaş hat, yaya geçidi yaklaşımı yüksek dikkat.
2. Turizm Taşımacılığı
   • Değişken rota ve uzun süreli dikkat. Kalabalık grup yönetimi ve iletişim önemli.
   • Varış saatleri, mola planı, acil durum bilgilendirmesi.
   • Gece-gündüz dengesi: Rehber ve ikinci sürücüyle vardiya planı.
   • Yolcu iletişimi: Kısa, çok dilli güvenlik anonsu; gürültü yönetimi.
3. Dağıtım–Kurye (Araç + Motosiklet)
   • Sık dur-kalk, dar zaman, şehir içi karmaşa → bölünmüş dikkat ve algısal hız kritik.
   • Mikro plan: Teslimat sırasını yoğunluğa göre derle; navigasyon sesli, ekran bakışı minimum.
   • Kişisel koruyucu donanım (moto): Kask, eldiven, dizlik/dirseklik, yansıtıcı; yağışta vizör buğu yönetimi.
   • Yaya etkileşimi: Teslim noktası görüş alanına park; koşu-acele yasak (düşme kazaları).
   • Stres yönetimi: Geç kaldığında merkezi bilgilendir, riskli manevra yapma.

Sıkça Sorulan Sorular